*Κυριάκος Λάμπριας και Νεκτάριος Μιχαήλ
Σε αυτό το άρθρο, παρουσιάζουμε τις εκτιμήσεις μας για τις κύριες οικονομικές προκλήσεις που θα αντιμετωπίσει η παγκόσμια οικονομία το επόμενο έτος. Η λίστα αυτή δεν είναι εξαντλητική καθώς υπάρχουν και άλλοι σημαντικοί κίνδυνοι, μεταξύ άλλων, η αυξανόμενη πολιτική πόλωση, η ανισότητα, οι «ψευδείς ειδήσεις» και η παραπληροφόρηση, καθώς και η κλιματική αλλαγή. Πολλά από αυτά είναι, ωστόσο, κίνδυνοι που εξελίσσονται αργά και επηρεάζουν το πολιτικό και οικονομικό τοπίο μεσοπρόθεσμα έως μακροπρόθεσμα. Ως εκ τούτου, επικεντρωνόμαστε σε εκείνους που είναι πιο σχετικοί βραχυπρόθεσμα.
Γεωπολιτική
Η πιο ξεκάθαρη πρόκληση για την παγκόσμια οικονομία το 2026 είναι η ομαλή διαχείριση των γεωπολιτικών εντάσεων. Οι εξελίξεις στον πόλεμο μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας, η εύθραυστη ειρήνη στη Μέση Ανατολή, η πιθανή κλιμάκωση της έντασης στη Γροιλανδία ή/και οι επιπτώσεις για το ΝΑΤΟ αποτελούν σημαντικές προκλήσεις για την παγκόσμια οικονομία. Εάν βρισκόμαστε σε μια νέα παγκόσμια τάξη είναι μάλλον ένα ερώτημα που αφορά περισσότερο τους πολιτικούς αναλυτές παρά τους οικονομολόγους. Το αίσθημα βεβαιότητας και συνεργασίας διευκολύνει τις επιχειρήσεις να επεκτείνουν την παραγωγή τους, να επενδύουν σε ανθρώπινο και φυσικό κεφάλαιο, καθώς και τη χρηματοδότηση τέτοιων επενδύσεων από τις τράπεζες. Είναι γενικά αποδεκτό ότι η συνεργασία, η σταθερότητα και η εμπορική ελευθερία έχουν συμβάλει στην ισχυρή ανάπτυξη και την αυξημένη ευημερία που παρατηρήθηκε τις τελευταίες δεκαετίες, ειδικά στον δυτικό κόσμο, με τη συνολική τάση να είναι γενικά θετική, παρά τις περιστασιακές κρίσεις.
Η βασική πρόκληση είναι επομένως να διατηρηθεί η συνεργασία και η σταθερότητα όσο το δυνατόν πιο άμεσα στο μεταβαλλόμενο γεωπολιτικό περιβάλλον. Ομολογουμένως, τα σημάδια δεν είναι πολύ θετικά. Σε αυτό μπορούμε να προσθέσουμε την αβεβαιότητα που επικρατεί σε επίπεδο πολιτικής, ιδίως από την πλευρά των ΗΠΑ, και την αντίδραση άλλων χωρών, που θολώνει ιδιαίτερα το γεωπολιτικό σκηνικό. Αυτοί είναι οι βασικοί λόγοι για τους οποίους θεωρούμε τις γεωπολιτικές εντάσεις ως την κύρια πρόκληση για την παγκόσμια οικονομία το 2026 - μαζί με την πιθανότητα να επηρεάσουν κυριολεκτικά ολόκληρο τον κόσμο.
Εμπόριο και προστατευτισμός
Ένας σχετικός με τα γεωπολιτικά παράγοντας που προκαλεί ανησυχία είναι ο αυξανόμενος προστατευτισμός και γενικά η κατάσταση γύρω από το παγκόσμιο εμπόριο. Αν και η στάση της αμερικανικής κυβέρνησης έχει γενικά μαλακώσει και πρόσφατα έχουν επιτευχθεί μερικές εμπορικές συμφωνίες, σημειώνεται ότι (i) οι δασμοί που επιβάλλουν οι ΗΠΑ είναι υψηλότεροι από ό,τι ήταν από τη δεκαετία του 1930 (με απειλές για ακόμα υψηλότερα επίπεδα από αυτά που εφαρμόστηκαν) και (ii) η ένταση δεν έχει ακόμη τελειώσει. Μια σημαντική πρόκληση είναι το τελικό αποτέλεσμα των εμπορικών σχέσεων μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας. Είναι υψίστης σημασίας για το μέλλον του εμπορίου μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων, καθώς και για το μέλλον του παγκόσμιου εμπορίου, το είδος της συμφωνίας που θα επιτύχουν τελικά οι δύο πλευρές. Σημειώνεται ότι πέρα από τις δύο οικονομικές υπερδυνάμεις, οποιαδήποτε διμερής εμπορική συμφωνία έχει αντίκτυπο και σε άλλες χώρες/περιοχές.
Σε μια κάπως θετική νότα, οι δύο παραπάνω περιοχές γεωπολιτικών εντάσεων και αυξανόμενου εμπορικού προστατευτισμού -και οι δύο επηρεασμένες σε μεγάλο βαθμό από τις πολιτικές και την κοσμοθεωρία των ΗΠΑ- έχουν λειτουργήσει ως ένα «ξύπνημα» για την Ευρώπη. Ως εκ τούτου, πρόσφατα έχουν ληφθεί αποφασιστικά μέτρα για την προοπτική, ή τουλάχιστον τον σχεδιασμό, ενός κόσμου που δεν θα εξαρτάται τόσο πολύ από τις ΗΠΑ (για παράδειγμα, η εμπορική συμφωνία μεταξύ της ΕΕ και της Ινδίας). Το τελευταίο αφορά τις εμπορικές, γεωπολιτικές και στρατιωτικές σχέσεις μεταξύ των δύο μπλοκ. Αυτό αποτελεί ένδειξη ότι οι εμπορικές προστατευτικές πολιτικές έχουν μικρότερο δυναμικό να αποφέρουν οφέλη, ιδίως μακροπρόθεσμα, καθώς οι εμπορικές σχέσεις αναδιατάσσονται και οι γραμμές παραγωγής προσαρμόζονται.
Υιοθέτηση και χρησιμότητα της Τεχνητής Νοημοσύνης
Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) συνεχίζει να κερδίζει έδαφος και να γίνεται καθημερινή πραγματικότητα σε πολλές επιχειρήσεις και οργανισμούς, επηρεάζοντας τον τρόπο λειτουργίας και εργασίας τους. Τα τελευταία χρόνια έχουν δείξει ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει πλέον ευρεία εφαρμογή, κάτι που επηρεάζει και βοηθά όλους τους κλάδους. Αυτό που αλλάζει τώρα δεν είναι μόνο η διαθεσιμότητα των εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης, αλλά και η εμπιστοσύνη με την οποία οι επιχειρήσεις, οι κυβερνήσεις και τα άτομα αρχίζουν να τα χρησιμοποιούν.
Ενώ η χρησιμότητα της ΤΝ είναι αδιαμφισβήτητη, η έμφαση παραμένει στο γεγονός ότι οι εφαρμογές με τη μεγαλύτερη επίδραση θα είναι πιθανώς εκείνες που συνδυάζουν την αυτοματοποίηση με την κρίση, σε τομείς όπως η υγειονομική περίθαλψη, η εκπαίδευση και η χρηματοοικονομική. Τα συστήματα θα κατανοούν όλο και περισσότερο το πλαίσιο, θα θυμούνται τις προτιμήσεις όταν το επιτρέπουν οι χρήστες και θα προσαρμόζονται στους ατομικούς τρόπους εργασίας. Αυτή η στροφή προς την προληπτική νοημοσύνη θα κάνει την Τεχνητή Νοημοσύνη να μοιάζει λιγότερο με λογισμικό και περισσότερο με συνεργάτη.
Οι ενεργειακές απαιτήσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης αυξάνονται ραγδαία και, καθώς η χρήση της αυξάνεται, το κόστος λειτουργίας της θα αποτελέσει σημαντικό περιοριστικό παράγοντα. Ακόμη και οι μικρές αναζητήσεις συσσωρεύονται όταν γίνονται εκατομμύρια καθημερινά, καθιστώντας τη χρήση ηλεκτρικής ενέργειας οικονομικό, περιβαλλοντικό και στρατηγικό ζήτημα. Ενώ η προσοχή συχνά στρέφεται στις νέες δυνατότητες, η φυσική πραγματικότητα είναι αναπόφευκτη: η Τεχνητή Νοημοσύνη καταναλώνει σημαντική ενέργεια.
Από το 2026 και μετά, αρκετές αλλαγές ενδέχεται να μειώσουν αυτή την πίεση. Μικρότερα μοντέλα, ειδικά για συγκεκριμένες εργασίες, θα αναλάβουν μεγαλύτερο φόρτο εργασίας. Το υλικό θα γίνει πιο αποδοτικό, χρησιμοποιώντας μαθηματικά χαμηλότερης ακρίβειας και μειώνοντας τη μετακίνηση δεδομένων. Τα κέντρα δεδομένων θα υιοθετήσουν συστήματα υγρής ψύξης, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας επί τόπου και συστήματα επαναχρησιμοποίησης θερμότητας για τη μείωση της κατανάλωσης ενέργειας.
Αυτές οι τάσεις αξίζουν μια πιο εμπεριστατωμένη μελέτη, αλλά παραμένει ένα ευρύτερο ερώτημα: θα προσφέρει η Τεχνητή Νοημοσύνη την αξία που πολλοί αναμένουν; Παρά την αυξανόμενη παρουσία της, οι αγγελίες εργασίας που απαιτούν δεξιότητες Τεχνητής Νοημοσύνης παραμένουν κάτω από το 4%, δημιουργώντας αμφιβολίες σχετικά με τον άμεσο οικονομικό αντίκτυπό της. Δεν είναι ακόμη βέβαιο αν αυτό αντανακλά την αργή υιοθέτησή της ή τη μελλοντική απώλεια θέσεων εργασίας αλλά είναι κάτι που θα επηρεάσει σημαντικά τον κόσμο τόσο το 2026 όσο και μετέπειτα.
Δημόσιο χρέος
Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, το δημόσιο χρέος έχει αυξηθεί δραματικά στις μεγάλες οικονομίες του κόσμου. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το δημόσιο χρέος αυξήθηκε από περίπου 8,5 τρισεκατομμύρια δολάρια το 2005 σε 35 τρισεκατομμύρια δολάρια το 2024, ωθώντας τον λόγο χρέους προς ΑΕΠ σε περίπου 120%. Ενώ οι ΗΠΑ είχαν κάποτε άφθονο δημοσιονομικό περιθώριο -όπως το 2008, όταν μπόρεσαν να ανταποκριθούν με δύναμη στις συνθήκες κρίσης- η συνεχιζόμενη αύξηση του χρέους μετά την κρίση εξασθένισε αυτή την ευελιξία. Με δημοσιονομικό έλλειμμα κοντά στο 6%, οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν τώρα πιέσεις να μειώσουν το έλλειμμά τους προκειμένου να αποκαταστήσουν τη μακροπρόθεσμη δημοσιονομική βιωσιμότητα.
Η Κίνα έχει ακολουθήσει παρόμοια πορεία. Το δημόσιο χρέος της αυξήθηκε από περίπου 600 δισεκατομμύρια δολάρια το 2005 σε 16,5 τρισεκατομμύρια δολάρια το 2024, λόγω των προσπαθειών να στηριχθεί η εγχώρια ζήτηση, να σταθεροποιηθεί ο τομέας των ακινήτων και να ενισχυθεί η παγκόσμια επιρροή της. Αν και ο δείκτης χρέους προς ΑΕΠ της Κίνας παραμένει χαμηλότερος από αυτόν των ΗΠΑ, έχει ξεπεράσει το 95%, περιορίζοντας το δημοσιονομικό της περιθώριο.
Στην Ευρώπη, τα ποσοστά χρέους ποικίλλουν. Η Γερμανία έχει διατηρήσει το χρέος της σχετικά σταθερό, ενώ άλλες μεγάλες οικονομίες -Γαλλία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ιταλία- έχουν σημειώσει πολύ μεγάλες αυξήσεις. Οι εν λόγω χώρες υπερβαίνουν πλέον το 100% του χρέους ως ποσοστό του ΑΕΠ, με τη Γαλλία να αντιμετωπίζει σοβαρές προκλήσεις λόγω των επίμονων δημοσιονομικών ελλειμμάτων και της δυσκολίας εφαρμογής δημοσιονομικής εξυγίανσης.
Σε αυτά τα (ομολογουμένως αυτοπροκαλούμενα) προβλήματα προστίθενται οι γεωπολιτικές εντάσεις, οι οποίες, μαζί με την ανάγκη εκσυγχρονισμού των στρατιωτικών δυνατοτήτων και των δεσμεύσεων για συλλογικές ρυθμίσεις ασφάλειας, έχουν ωθήσει πολλές χώρες να αυξήσουν τους αμυντικούς προϋπολογισμούς τους. Η δημοσιονομική πολιτική το 2026 θα διαμορφωθεί από την ένταση μεταξύ των υψηλών επιπέδων χρέους και της ανάγκης για συνεχιζόμενες δημόσιες επενδύσεις, ιδίως καθώς οι αμυντικές δαπάνες συμβάλλουν όλο και περισσότερο στη δυναμική του δημόσιου χρέους. Για τις κυβερνήσεις που ήδη λειτουργούν με περιορισμένο δημοσιονομικό περιθώριο, οι υψηλότερες αμυντικές δαπάνες ασκούν επιπλέον πίεση στους προϋπολογισμούς, οι οποίοι ήδη επιβαρύνονται από κοινωνικά προγράμματα, ανάγκες υποδομών και δημογραφικές τάσεις. Επιπλέον, το περιορισμένο δημοσιονομικό περιθώριο θέτει ερωτήματα σχετικά με την ικανότητα των κυβερνήσεων να παρεμβαίνουν σε περίπτωση κρίσης, κάτι που πιθανόν θα αντικατοπτριστεί στις αποδόσεις των ομολόγων αρκετών χωρών.
Έτσι, με τον δημοσιονομικό χώρο να είναι ήδη περιορισμένος σε πολλές μεγάλες οικονομίες, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής θα έχουν περιορισμένη ευελιξία να ανταποκριθούν σε νέες κρίσεις ή να χρηματοδοτήσουν φιλόδοξες πρωτοβουλίες χωρίς να κάνουν δύσκολες συμβιβαστικές επιλογές. Η εξισορρόπηση της εξυγίανσης με την ανάγκη υποστήριξης της ανάπτυξης, της κοινωνικής σταθερότητας και των στρατηγικών προτεραιοτήτων θα παραμείνει μια κεντρική πρόκληση καθ' όλη τη διάρκεια του έτους.
*Ο Κυριάκος Λάμπριας, είναι οικονομολόγος, διαχειριστής κινδύνων στην UBS. Ο Νεκτάριος Μιχαήλ, είναι επικεφαλής οικονομολόγος, Τράπεζας Κύπρου. Οι απόψεις που εκφράζονται είναι αυστηρώς προσωπικές. Το άρθρο αναδημοσιεύεται από το Μπλοκ της Εταιρείας Κυπριακών Οικονομικών Μελετών. (https://cypruseconomicsociety.org/blog/blog-posts/)
