Η πολυδεκαετής προσπάθεια επίλυσης του Κυπριακού έχει φτάσει σε ένα καθοριστικό σημείο καμπής. Χρόνια διπλωματικής στασιμότητας και μεταβαλλόμενων γεωπολιτικών δυναμικών στην Ανατολική Μεσόγειο έχουν μετατρέψει ένα ιστορικό αδιέξοδο σε μια επείγουσα κρίση επιβίωσης του κράτους. Καθώς η διεθνής κοινότητα επιδιώκει την αναβίωση των ειρηνευτικών διαπραγματεύσεων, η ελληνοκυπριακή πολιτική σκηνή διαμορφώνεται όλο και περισσότερο από μια επικίνδυνη αναζωπύρωση της μαξιμαλιστικής ρητορικής.
Ενώ η επίσημη ηγεσία διακηρύσσει την ετοιμότητά της για επανέναρξη των συνομιλιών από το σημείο όπου διακόπηκαν στο Κραν Μοντανά, παραλείπει χαρακτηριστικά να υιοθετήσει το πλαίσιο Γκουτέρες για μια διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία με πολιτική ισότητα. Αντίθετα, ενισχύεται η δυναμική για ένα ενιαίο κράτος, η οποία υποστηρίζεται έντονα από τις παραδοσιακές εθνικιστικές δυνάμεις και την ακροδεξιά. Ακόμη και ο Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης ευθυγραμμίζεται σιωπηρά με αυτή τη λογική, προωθώντας μια πολιτική στάση που είναι εν τέλει ανιστόρητη, αποσταθεροποιητική και πρακτικά αδύνατη, έστω κι αν οι προθέσεις είναι αγαθές. Η απόρριψη της πολιτικής ισότητας και η παραβίαση των παραμέτρων των Ηνωμένων Εθνών δημιουργούν ένα ανυπέρβλητο εμπόδιο για ουσιαστικές διαπραγματεύσεις. Αντί να προστατεύει την Κυπριακή Δημοκρατία, η επιδίωξη αυτού του ανέφικτου οράματος εξυπηρετεί τις διχοτομικές ατζέντες και αυξάνει τον κίνδυνο της μόνιμης προσάρτησης του κατεχόμενου βορρά.
Οι ανεπαίσθητες μετατοπίσεις του Προέδρου
Αναλύοντας τον τρέχοντα πολιτικό λόγο, καθίσταται σαφές ότι ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης υπονομεύει έμμεσα το μοντέλο της διζωνικής δικοινοτικής ομοσπονδίας μέσα από ανεπαίσθητες ρητορικές μετατοπίσεις, νομικές ερμηνείες και συγκεκριμένες πολιτικές θέσεις, παρά μέσω μιας ρητής απόρριψης.
Κεντρικό στοιχείο αυτής της στάσης είναι η εμμονή ότι οποιαδήποτε λύση πρέπει να οδηγήσει σε ένα «κανονικό κράτος», το οποίο θα διέπεται αυστηρά και χωρίς συμβιβασμούς από τις αρχές, τις αξίες και το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αν και ελκυστική εκ πρώτης όψεως, η εφαρμογή του ευρωπαϊκού δικαίου χωρίς μεταβατικούς περιορισμούς ή μόνιμες παρεκκλίσεις ευνοεί εγγενώς το ενιαίο πλειοψηφικό κράτος. Δεδομένου ότι η πραγματική διζωνικότητα απαιτεί τον περιορισμό ορισμένων δικαιωμάτων -όπως η διασφάλιση της τουρκοκυπριακής δημογραφικής και ιδιοκτησιακής υπεροχής στο τουρκοκυπριακό συνιστών κρατίδιο- η απαίτηση για απόλυτη εφαρμογή των ευρωπαϊκών προτύπων ανθρωπίνων δικαιωμάτων διαλύει ουσιαστικά τις συνταγματικές ασφαλιστικές δικλίδες που είναι απαραίτητες για μια ομοσπονδιακή συμφωνία.
Επιπλέον, η σημερινή ηγεσία επιδεικνύει έντονο σκεπτικισμό απέναντι στους θεμελιώδεις μηχανισμούς της κοινής διακυβέρνησης. Ενώ ευθυγραμμίζεται στα λόγια με την καθορισμένη από τον ΟΗΕ έννοια της πολιτικής ισότητας, ο Πρόεδρος και οι σύμμαχοί του εναντιώνονται σταθερά σε ισχυρές δικλίδες λήψης αποφάσεων για την τουρκοκυπριακή κοινότητα, όπως είναι η απαίτηση για τουλάχιστον μία θετική τουρκοκυπριακή ψήφο στις αποφάσεις του Υπουργικού Συμβουλίου. Παρουσιάζοντας αυτές τις προστατευτικές δικλίδες ως αντιδημοκρατικές στρεβλώσεις που θα παρέλυαν το κράτος, η ηγεσία βασίζεται σε μια αμιγώς πλειοψηφική δημοκρατική θεωρία, αγνοώντας τον συναινετικό φεντεραλισμό που απαιτείται για την επανένωση των δύο κοινοτήτων.
Η σαγηνευτική αλλά ατελής λογική του ενιαίου κράτους
Οι υποστηρικτές του ενιαίου κράτους οραματίζονται μια ενωμένη Κύπρο που θα λειτουργεί ως μια τυπική ευρωπαϊκή δημοκρατία η οποία θα διέπεται αυστηρά από το πλειοψηφικό σύστημα, απορρίπτοντας πλήρως τη γεωγραφική ζωνοποίηση και τα κοινοτικά βέτο. Απαιτούν την πλήρη κατάργηση της Συνθήκης Εγγυήσεων του 1960 και την άμεση αποχώρηση όλων των τουρκικών στρατευμάτων, απορρίπτοντας ρητά τους σταδιακούς συμβιβασμούς ασφαλείας που είχαν τεθεί προηγουμένως υπό διαπραγμάτευση.
Αν και αυτό το όραμα είναι αναμφισβήτητα ελκυστικό για ένα εξαντλημένο εκλογικό σώμα, παραβλέπει το γεγονός ότι η Κύπρος ιδρύθηκε το 1960 ως συναινετικό κράτος και όχι ως ένα συγκεντρωτικό ενιαίο κράτος που διασπάστηκε ξαφνικά το 1974. Για περισσότερες από πέντε δεκαετίες, το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών ορίζει ότι οποιαδήποτε λύση πρέπει να έχει τη μορφή διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας. Η επιβολή ενός πλειοψηφικού συστήματος παραβιάζει ευθέως αυτές τις διεθνείς παραμέτρους, απομονώνοντας διεθνώς την Κύπρο και ακυρώνοντας το ηθικό της πλεονέκτημα.
Η πολιτική δυναμική των Τουρκοκυπρίων και το χρονικό περιθώριο που στενεύει
Ένα κρίσιμο ελάττωμα του αφηγήματος περί ενιαίου κράτους είναι η αδυναμία του να συνυπολογίσει το σύνθετο πολιτικό τοπίο στο εσωτερικό της τουρκοκυπριακής κοινότητας. Η τουρκοκυπριακή κοινωνία δεν αποτελεί μια μονολιθική προέκταση της Άγκυρας, καθώς διατηρεί ιστορικά έναν ζωντανό, δημοκρατικό αγώνα για τη διατήρηση της ιδιαίτερης πολιτικής της ταυτότητας και της κοινοτικής της αυτονομίας. Οι μετριοπαθείς και φιλο-ομοσπονδιακές δυνάμεις έχουν αποδείξει επανειλημμένα την επιθυμία τους για επανένωση υπό μια ομοσπονδιακή στέγη, βλέποντας την πολιτική ισότητα εντός μιας ευρωπαϊκής Κύπρου ως τη μόνη τους ασπίδα απέναντι στην πλήρη πολιτισμική και οικονομική απορρόφηση από την Τουρκία.
Ωστόσο, όταν οι Ελληνοκύπριοι πολιτικοί ηγέτες απορρίπτουν την πολιτική ισότητα και υιοθετούν πλειοψηφική ρητορική, αφοπλίζουν ενεργά αυτές τις ομοσπονδιακές δυνάμεις. Η απαίτηση για ενιαίο κράτος επιβεβαιώνει ακριβώς το αφήγημα που χρησιμοποιούν οι σκληροπυρηνικοί και η Άγκυρα: ότι οι Ελληνοκύπριοι δεν θα δεχθούν ποτέ να μοιραστούν την εξουσία. Αυτή η δυναμική υπονομεύει σοβαρά την εσωτερική τουρκοκυπριακή αντίσταση στη διχοτόμηση.
Οι στρατιωτικοί περιορισμοί
Οι υποστηρικτές του ενιαίου κράτους βασίζονται επίσης στην υπόθεση ότι μια πολιτική διευθέτηση μπορεί να διασπείρει αποτελεσματικά τους Τουρκοκύπριους σε μεικτούς δήμους υπό μία κεντρική κυβέρνηση. Όσο ελκυστική και αν ακούγεται αυτή η ιδέα στους θιασώτες της, είναι εντελώς αποκομμένη από τις περιφερειακές στρατιωτικές πραγματικότητες. Η Άγκυρα δεν πρόκειται ποτέ να συμφωνήσει σε μια λύση που θα υποχρεώνει την τουρκοκυπριακή κοινότητα να επιστρέψει σε καθεστώς διάσπαρτων και στρατιωτικά ανυπεράσπιστων θυλάκων. Η δημιουργία μιας συμπαγούς και στρατιωτικά υπερασπίσιμης βόρειας ζώνης το 1974 εκτελέστηκε ακριβώς για την εξάλειψη αυτής της δομικής ευπάθειας.
Απαιτώντας την κατάργηση της διζωνικότητας, οι θιασώτες του ενιαίου κράτους παρέχουν άθελά τους στην Άγκυρα την τέλεια γεωπολιτική δικαιολογία για να διατηρήσει το status quo και να οριστικοποιήσει τη διχοτόμηση του νησιού. Εν τέλει, η διζωνικότητα δεν αποτελεί μια απλή διπλωματική παραχώρηση που γεννήθηκε στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Είναι η ελάχιστη εδαφική προϋπόθεση για την επίτευξη οποιασδήποτε διαπραγματευμένης αποχώρησης των τουρκικών στρατευμάτων και την αναδιάρθρωση της αρχιτεκτονικής ασφάλειας του νησιού υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών.
Γεωπολιτικός κίνδυνος και το δίλημμα ασφαλείας
Στις διεθνείς σχέσεις, οι ανεπίλυτες εθνοτικές συγκρούσεις δεν μένουν ποτέ στάσιμες. Επιβεβαιώνοντας αυτόν τον κανόνα, μετά την κατάρρευση των συνομιλιών στο Κραν Μοντανά τον Ιούλιο του 2017, η Άγκυρα εγκατέλειψε επίσημα το συμφωνημένο πλαίσιο του ΟΗΕ -χρονικά το 2020- για να προωθήσει επιθετικά μια λύση δύο κρατών στη βάση της «κυριαρχικής ισότητας». Κατά συνέπεια, όταν οι ελληνοκυπριακές πολιτικές δυνάμεις απορρίπτουν τον ομοσπονδιακό συμβιβασμό προς όφελος του ενιαίου κράτους, επιβεβαιώνουν άθελά τους το τουρκικό αφήγημα ότι οι Ελληνοκύπριοι αρνούνται να μοιραστούν την εξουσία, προσφέροντας στους σκληροπυρηνικούς το τέλειο επιχειρηματολογικό πάτημα ότι η λύση δύο κρατών είναι η μόνη επιλογή.
Στο μεταξύ, χωρίς ενεργές ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις, η νεκρή ζώνη των Ηνωμένων Εθνών μετατρέπεται ταχύτατα σε μια εύφλεκτη στρατιωτική μεθόριο. Σε αυτό το υπερ-στρατιωτικοποιημένο περιβάλλον, η απουσία διπλωματικής βαλβίδας αποσυμπίεσης σημαίνει ότι ακόμη και ένα μικρό τακτικό λάθος μπορεί να προκαλέσει ραγδαία στρατιωτική κλιμάκωση πριν προλάβουν να παρέμβουν οι διεθνείς μεσολαβητές. Αυτές οι τοπικές εντάσεις επιδεινώνονται περαιτέρω από τις πρόσφατες στρατηγικές αμυντικές συμφωνίες της Κυπριακής Δημοκρατίας, όπως ο οδικός χάρτης αμυντικής συνεργασίας ΗΠΑ-Κύπρου και η Συμφωνία Καθεστώτος Δυνάμεων (SOFA) με τη Γαλλία, που παραχωρεί σε δυτικές δυνάμεις πρόσβαση σε κρίσιμες αεροπορικές και ναυτικές υποδομές.
Η Άγκυρα εκλαμβάνει αυτές τις συμφωνίες ως γεωπολιτική περικύκλωση και απαντά επιταχύνοντας τις δικές της στρατιωτικές αναδιατάξεις, δημιουργώντας ένα κλασικό «δίλημμα ασφαλείας που, παραδόξως, αυξάνει τον κίνδυνο ένοπλης σύρραξης ή επίσημης προσάρτησης. Αν η Τουρκία προχωρήσει σε επίσημη προσάρτηση, η Κυπριακή Δημοκρατία θα χάσει οριστικά το εναπομείναν στρατηγικό της βάθος, και θα αναγκαστεί να υπερασπιστεί ένα άμεσο, διάτρητο χερσαίο σύνορο απέναντι σε μια αναθεωρητική περιφερειακή δύναμη. Η επιδίωξη ενός ανέφικτου ενιαίου κράτους αφαιρεί από την Κυπριακή Δημοκρατία τη ζωτική της διπλωματική ασπίδα.
Η στρατηγική αναγκαιότητα της ομοσπονδίας
Σε μια εποχή αδυσώπητων περιφερειακών ανακατατάξεων, η πραγματική κυριαρχία απαιτεί την παραδοχή ότι η διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία δεν αποτελεί υποχώρηση ή ήττα, αλλά μια ιστορική και πραγματιστική αναγκαιότητα. Ο Γλαύκος Κληρίδης αναγνώρισε αυτή την πραγματικότητα αμέσως μετά την εισβολή του 1974 ως τη μόνη βιώσιμη οδό για τη διάσωση του τόπου, κι όμως, γενιές αργότερα, το πολιτικό κατεστημένο συνεχίζει να πολεμά τα ίδια ακριβώς φαντάσματα. Για να αποτραπεί ο μόνιμος εγκλωβισμός, ο πολιτικός λόγος πρέπει να προσανατολιστεί προς αυτές τις γεωστρατηγικές πραγματικότητες.
Καθοριστικό είναι το γεγονός ότι η διπλωματική διαδικασία γύρω από το πλαίσιο Γκουτέρες απέδειξε ότι η ομοσπονδιακή λύση αντιπροσωπεύει τη μόνη βιώσιμη πολυμερή αρχιτεκτονική που μπορεί να θέσει την Τουρκία σε θέση άμυνας όσον αφορά τις εγγυήσεις και τις ρυθμίσεις ασφαλείας. Θέτοντας σαφείς διεθνείς παραμέτρους -αντικαθιστώντας τα μονομερή δικαιώματα επέμβασης με μηχανισμούς παρακολούθησης του ΟΗΕ και της ΕΕ, και συνδέοντας την πολιτική ισότητα με τη σταδιακή αποχώρηση των στρατευμάτων- το ομοσπονδιακό πλαίσιο δημιουργεί τον μοναδικό διεθνώς αναγνωρισμένο μοχλό πίεσης για την αποσυναρμολόγηση της κατοχικής δομής της Τουρκίας. Η εγκατάλειψη αυτού του πλαισίου προς χάριν ενός ανέφικτου ενιαίου κράτους καταστρέφει αυτόν τον μοχλό πίεσης, προσφέροντας στην Άγκυρα μόνιμη νομική και στρατιωτική κάλυψη για να διατηρήσει τις δυνάμεις της στο νησί επ' αόριστον.
Συμπέρασμα
Η συζήτηση στην Κύπρο θέτει μια σκληρή επιλογή ανάμεσα στη συναισθηματικά ελκυστική αλλά καταστροφική ψευδαίσθηση της πλειοψηφικής δικαιοσύνης και στη δύσκολη, λειτουργική πραγματικότητα της κοινής διακυβέρνησης. Οι ενεργές διπλωματικές πρωτοβουλίες υπό την ηγεσία της προσωπικής απεσταλμένης του ΟΗΕ Μαρία Άνχελα Ολγκίν και του Γενικού Γραμματέα Αντόνιο Γκουτέρες υπογραμμίζουν ότι το παράθυρο για δράση κλείνει ταχύτατα. Η εμμονή σε μαξιμαλισμούς και η επιδίωξη ενός ενιαίου κράτους δεν πρόκειται να προστατεύσουν τη Κυπριακή Δημοκρατία. Θα οδηγήσουν νομοτελειακά στη διπλωματική απομόνωση, το πολιτικό αδιέξοδο και τη μόνιμη διχοτόμηση.
*Οικονομολόγου και προέδρου της Κυπριακής Οικονομικής Εταιρείας. Αυτό το άρθρο υπάρχει στο substack του συγγραφέα https://ioannistirkides.substack.com/publish/posts/published
