Σε ένα άναρχο διεθνές σύστημα, τα μικρά κράτη που συνορεύουν με περιφερειακά μεγαθήρια λειτουργούν με οριακά περιθώρια επιβίωσης. Ούτε τα πολυμερή ανακοινωθέντα, ούτε οι εμπορικές συμβάσεις ενέργειας, ούτε η διπλωματική χορογραφία μπορούν να ανατρέψουν την κατανομή της σκληρής ισχύος. Η Κυπριακή Δημοκρατία ενσαρκώνει αυτή τη στρατηγική αυταπάτη. Σε απόσταση σαράντα μιλίων από τις ακτές της Ανατολίας, η νήσος βρίσκεται αντιμέτωπη με μια αμετάβλητη γεωγραφία, την οποία η ρητορική στάση δεν μπορεί να εξαλείψει. Αντί της προσαρμογής και διαχείρισης αυτής της δομικής ανισορροπίας, οι διαμορφωτές πολιτικής επεδίωξαν ένα άνοιγμα εξωτερικής εξισορρόπησης: προσκαλώντας ξένη εμπλοκή προκειμένου να αντισταθμίσουν την τουρκική ηγεμονία και να αποσπάσουν διπλωματικές παραχωρήσεις από την Άγκυρα. Η στρατηγική αυτή γύρισε μπούμερανγκ. Αντί να αποτρέψει την Τουρκία, η Λευκωσία εισήλθε σε μια κλασική παγίδα προκλήσεων, ανταγωνιζόμενη έναν παρακείμενο λεβιάθαν και ταυτόχρονα εισάγοντας τις ευμετάβλητες αντιπαλότητες της Λεβαντίνης απευθείας στο κατώφλι της.
Η μεσογειακή τραγωδία της Κύπρου
Παραλυμένη από εκλογικούς υπολογισμούς, η Λευκωσία επέλεξε τη στρατηγική αδράνεια, επιχειρώντας να εξαντλήσει τον χρόνο έως ότου εκπνεύσει η τρέχουσα εντολή του ΟΗΕ στα τέλη του 2026. Εντούτοις, η αναβλητικότητα δεν αποτελεί ωφέλιμη πολιτική πρακτική
Οι παρελάσεις
Κάθε Οκτώβριο, κατά μήκος της Λεωφόρου Ιωσήφ Χατζηιωσήφ στη Λευκωσία, η κυπριακή κυβέρνηση οργανώνει ένα περίτεχνο πολεμικό θέαμα, με τις πρόσφατες εκδοχές του να αποκαλύπτουν μια κλιμακούμενη προσποίηση. F-16 της Ελληνικής Πολεμικής Αεροπορίας διέσχιζαν τον ουρανό. Ισραηλινής κατασκευής συστοιχίες αεράμυνας Barak MX. Δυτικοί ακόλουθοι άμυνας στέκονταν δίπλα σε παρελαύνοντα αγήματα από την Ελλάδα, τη Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι εγχώριες ελίτ προβάλλουν αυτή τη χορογραφία ως ζωντανή απόδειξη μιας επιχειρησιακής αρχιτεκτονικής αποτροπής. Ο ισχυρισμός αυτός αποτελεί ψευδαίσθηση. Η παρέλαση εισαγόμενου στρατιωτικού υλικού και η φιλοξενία πολυεθνικών ασκήσεων δεν μπορούν να παραγάγουν οργανική μαχητική ισχύ. Η αποτροπή εδράζεται σε δυνατότητες που μπορούν να αναπτυχθούν: δημογραφική μάζα, ναυτικό εκτόπισμα και κυρίαρχη γεωγραφική εγγύτητα-δομικές πραγματικότητες, τις οποίες οι παρελάσεις δεν μπορούν να μεταβάλουν.
Το θεμελιώδες σφάλμα της Λευκωσίας έγκειται στο ότι εκλαμβάνει τη διπλωματική ευθυγράμμιση ως εκτεταμένη αποτροπή. Ελλείψει ενός καταστατικού συμφώνου άμυνας, η ευθυγράμμιση στη διεθνή πολιτική συνιστά ανέξοδη ρητορική. Κανένα ξένο κράτος δεν έχει υπογράψει συνθήκη αμοιβαίας άμυνας που να εγγυάται την κυπριακή εδαφική ακεραιότητα. Η Κύπρος στερείται ρήτρας συλλογικής άμυνας, και καμία νομική εντολή δεν υποχρεώνει την Ουάσιγκτον, το Παρίσι ή το Τελ Αβίβ να αναλώσουν αίμα και πόρους εάν ο τουρκικός στρατός παραβιάσει την Πράσινη Γραμμή ή παρεμποδίσει τις έρευνες εντός της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης της Δημοκρατίας.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες εξαρτούν τη μεσογειακή στρατηγική τους σε τρεις σταθερές προτεραιότητες: τη διασφάλιση της νότιας πτέρυγας του ΝΑΤΟ, τον έλεγχο του ρωσικού αναθεωρητισμού και τη διατήρηση της Τουρκίας προσδεμένης στη δυτική αρχιτεκτονική ασφάλειας. Σε αυτή την ιεράρχηση, η εδαφική ακεραιότητα μιας διαιρεμένης νήσου παραμένει περιφερειακή. Η Γαλλία και το Ισραήλ ομοίως αντιμετωπίζουν την Κύπρο ως έναν βολικό υλικοτεχνικό κόμβο, ένα φυλάκιο συλλογής πληροφοριών και μια εξαγωγική αγορά για τις αμυντικές τους βιομηχανίες - και όχι ως μια υπαρξιακή περίμετρο που αξίζει να υπερασπιστούν σε έναν πόλεμο υψηλής έντασης. Επιδεικνύοντας ευθυγραμμίσεις με χώρες, αλλά κενές επιχειρησιακών εγγυήσεων, η Λευκωσία υποβίβασε τον εαυτό της σε μια εκτεθειμένη προκεχωρημένη θέση, ανταγωνιζόμενη έναν ισχυρό και αναθεωρητικό γείτονα χωρίς την κυρίαρχη μαχητική ικανότητα να απορροφήσει τις αναπόφευκτες αρνητικές συνέπειες.
Το 3+1
Το πλαίσιο 3+1 -που συνδέει την Κύπρο, την Ελλάδα και το Ισραήλ υπό τη νομοθετημένη αιγίδα των Ηνωμένων Πολιτειών- αποτελεί παράδειγμα αυτής της στρατηγικής μυωπίας. Ενώ οι κυπριακές ελίτ εξυμνούν αυτό το σχήμα ως φραγμό στον τουρκικό επεκτατισμό, παρερμηνεύουν τις προτεραιότητες των μεγάλων δυνάμεων. Η Ουάσιγκτον ήρε το εμπάργκο όπλων έναντι της Κύπρου, και επέκτεινε τη βοήθεια Διεθνούς Στρατιωτικής Εκπαίδευσης και Κατάρτισης,όχι για να προστατεύσει την Κύπρο από την Άγκυρα, αλλά για να διακόψει τους μακροχρόνιους χρηματοπιστωτικούς, εμπορικούς και ναυτιλιακούς δεσμούς του νησιού με τη Μόσχα. Προσφέροντας συνεργασία σε τομείς ασφαλείας χαμηλού κόστους, οι Ηνωμένες Πολιτείες πέτυχαν τους κεντρικούς γεωπολιτικούς τους στόχους, χωρίς να αναλάβουν ούτε μία δεσμευτική υποχρέωση υπεράσπισης του κυπριακού εδάφους.
Η δομική ισορροπία κλίνει αποφασιστικά υπέρ της Τουρκίας. Βάσει της Σύμβασης του Μοντρέ του 1936, η Άγκυρα ελέγχει τα Τουρκικά Στενά, ασκώντας δομική επιρροή επί της δυτικής υψηλής στρατηγικής, που ουσιαστικά θωρακίζει και προστατεύει τον περιφερειακό της αναθεωρητισμό.
Η στάση του Ισραήλ είναι εξίσου συναλλακτική. Η επιχειρησιακή περίμετρος του Τελ Αβίβ τερματίζεται στα κοιτάσματα φυσικού αερίου Ταμάρ και Λεβιάθαν. Ενώ το Ισραήλ προβάλλει έναν τρομερό θύλακα αποτροπής πρόσβασης και άρνησης, επί της άμεσης παράκτιας ζώνης του, στερείται των αμφίβιων και ναυτικών δυνατοτήτων να αμφισβητήσει τη θαλάσσια κυριαρχία της Τουρκίας. Είναι αντιληπτό ότι τα κυρίαρχα κράτη συντηρούν τη στρατιωτική τους ισχύ για την εθνική τους επιβίωση. Δεν διεξάγουν εκστρατευτικές επιχειρήσεις εναντίον δημογραφικών υπερδυνάμεων για υδρογονάνθρακες τρίτων.
Η Τουρκία, αντιθέτως, αντιμετωπίζει την Ανατολική Μεσόγειο ως υπαρξιακή ζώνη ασφαλείας. Το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» αντανακλά μια επιθετική αντίδραση στην εκλαμβανόμενη από την ίδια, περικύκλωσή της, απορρίπτοντας τις διατάξεις της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), που αποδίδουν εκτεταμένες υφαλοκρηπίδες σε μικρά νησιά. Παρά τη διεθνή νομιμότητα, η Τουρκία διεκδικεί δυναμικά τις δικές της θαλάσσιες αξιώσεις ενώ αρνείται αυτές της Κύπρου.
Η αντίδραση ήταν άμεση και ασύμμετρη. Η Τουρκία στράφηκε στη διπλωματία των κανονιοφόρων: συνοδεύοντας σεισμογραφικά σκάφη με πολεμικά πλοία, κηρύσσοντας μονομερείς ζώνες αποκλεισμού NAVTEX και παρεμποδίζοντας εμπορικά γεωτρύπανα - πιο εμφανώς κατά τη διάρκεια της αντιπαράθεσης του «Saipem 12000», το 2018. Στην ξηρά, η ισορροπία χειροτέρεψε ακόμη περισσότερο σε βάρος της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η Άγκυρα μετέτρεψε το αεροδρόμιο Λευκονοίκου σε επιχειρησιακή βάση για μαχητικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη, θέτοντας τις κυπριακές υποδομές υπό συνεχή απειλή πληγμάτων ακριβείας, ενώ κατασκευάζει ναυτική βάση στο Μπογάζι.
Αντί να αναχαιτίσει τον αντίπαλό της, η ευθυγράμμιση της Λευκωσίας επιτάχυνε την ενσωμάτωση του κατεχόμενου βορρά στον αμυντικό μηχανισμό της Άγκυρας, ωθώντας ακόμα την Τουρκία να απορρίψει το μοντέλο της διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας υπέρ μιας ανυποχώρητης απαίτησης για δύο κράτη.
Εμπορικές φαντασιώσεις
Η πεποίθηση ότι οι εμπορικές εκχωρήσεις ενέργειας θα μπορούσαν να υποκαταστήσουν τη σκληρή στρατιωτική αποτροπή, ήταν μια φαντασίωση και ματαιοδοξία των φιλελεύθερων θεσμών. Ο τεμαχισμός της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης και η δημοπράτηση τεμαχίων εξερεύνησης στις Eni και TotalEnergies δεν διεθνοποίησαν την κυπριακή άμυνα. Οι ενεργειακοί κολοσσοί δεν αποτελούν κυρίαρχους δρώντες που υποστηρίζονται από τακτικούς στρατούς. Όταν έρχονται αντιμέτωποι με ναυτικό εκφοβισμό, τα εταιρικά διοικητικά συμβούλια δεν πιέζουν τις εθνικές κυβερνήσεις τους να αναπτύξουν ομάδες κρούσης αεροπλανοφόρων. Τιμολογούν τον κίνδυνο, επικαλούνται ανωτέρα βία και αποσύρουν τα κεφάλαιά τους. Η κατάληξη του αγωγού EastMed - ο οποίος εγκαταλείφθηκε αφού η Ουάσιγκτον απέσυρε την υποστήριξή της μέσω διπλωματικού καλούμενου «μη-εγγράφου» - αποδεικνύει ότι οι εμπορικοί αγωγοί δεν μπορούν να διασχίσουν αμφισβητούμενες θάλασσες χωρίς κυρίαρχη στρατιωτική προστασία. Το σχεδιαζόμενο ηλεκτρικό καλώδιο διασύνδεσης Great Sea Interconnector φέρει την ίδια ακριβώς δομική ευαλωτότητα τη στιγμή που η Άγκυρα κινηθεί για να το παρεμποδίσει.
Οι επικλήσεις υπερεθνικών συνθηκών είναι εξίσου μάταιες. Το Άρθρο 42(7) της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση παρερμηνεύει τον χαρακτήρα του ευρωπαϊκού εγχειρήματος: οι Βρυξέλλες αποτελούν μια ρυθμιστική και οικονομική οντότητα, όχι μια εκστρατευτική στρατιωτική συμμαχία.
Το κόστος της αδράνειας
Αντί να εδραιώσει εξωτερική αποτροπή, η Λευκωσία έχει περιπέσει σε κλασική «στρατηγική παγίδευση». Επιτρέποντας σε δυτικούς στρατούς να πραγματοποιούν επιχειρησιακές εξόδους από τις Βρετανικές Κυρίαρχες Βάσεις Ακρωτηρίου και Δεκέλειας, εμβαθύνοντας παράλληλα τον συντονισμό πληροφοριών με το Ισραήλ, η Κύπρος εισήγαγε τη σύγκρουση της Λεβαντίνης στην επικράτειά της, χωρίς να εξασφαλίσει αμοιβαίες αμυντικές εγγυήσεις. Οι δημόσιες προειδοποιήσεις από τη Χεζμπολάχ εναντίον κυπριακών υποδομών, αποκαλύπτουν πλήρως αυτή την έκθεση. Στερούμενη στρατηγικού βάθους, η βασιζόμενη στον τουρισμό και τις υπεράκτιες ροές κεφαλαίων, η οικονομία της Δημοκρατίας αντιμετωπίζει ταχεία παράλυση εάν ασύμμετρα πυραυλικά πλήγματα ή τιμωρητικά ασφάλιστρα πολεμικού κινδύνου κλείσουν τα εμπορικά λιμάνια της.
Αυτή η επικίνδυνη στάση εμμένει επειδή εξυπηρετεί τα βραχυπρόθεσμα εσωτερικά πολιτικά συμφέροντα της κυπριακής ηγεσίας. Για τον Πρόεδρο, Νίκο Χριστοδουλίδη, η οργάνωση στρατιωτικών παρελάσεων και η σύγκληση περιφερειακών συνόδων κορυφής υψηλού προφίλ κατασκευάζει μια αύρα ασφάλειας, επιτρέποντας στην κυβέρνησή του να αποφύγει το εγχώριο πολιτικό κόστος μιας διαπραγματευτικής λύσης. Η γνήσια επανεμπλοκή με το Πλαίσιο Γκουτέρες του ΟΗΕ απαιτεί αποδοχή συγκεκριμένων παραμέτρων στον διαμοιρασμό εξουσίας, την πολιτική ισότητα και τη διακυβέρνηση, συμβιβασμούς τους οποίους ο Χριστοδουλίδης δεν προτίθεται να κάνει.
Ο συρρικνούμενος ορίζοντας ελιγμών
Παραλυμένη από εκλογικούς υπολογισμούς, η Λευκωσία επέλεξε τη στρατηγική αδράνεια, επιχειρώντας να εξαντλήσει τον χρόνο έως ότου εκπνεύσει η τρέχουσα εντολή του ΟΗΕ στα τέλη του 2026. Εντούτοις, η αναβλητικότητα δεν αποτελεί ωφέλιμη πολιτική πρακτική. Αποτελεί διχοτόμηση εξ ορισμού. Ενώ η Λευκωσία αμφιταλαντεύεται, η υλική ισορροπία ισχύος στο νησί παγιώνεται καθώς ο κατεχόμενος βορράς ενσωματώνεται ολοκληρωτικά στο στρατιωτικό σύμπλεγμα της Ανατολίας. Με κάθε στρατιωτική παρέλαση κατά μήκος της Λεωφόρου Ιωσήφ Χατζηιωσήφ, το χάσμα μεταξύ κυρίαρχων αξιώσεων και στρατηγικής έκθεσης διευρύνεται. Υποκαθιστώντας τη σκληρή ισχύ με διπλωματικό θέατρο, η Κύπρος προκάλεσε τον κύριο αντίπαλό της, προσέλκυσε τον εγκλωβισμό της σε περιφερειακές συγκρούσεις και σπατάλησε τα εναπομείναντα διπλωματικά περιθώρια ελιγμών της - όλα αυτά ενώ τα F-16 διασχίζουν τον ουρανό την Ημέρα της Ανεξαρτησίας. Η χώρα για μια παρέλαση!
*Οικονομολόγου και προέδρου της Κυπριακής Οικονομικής Εταιρείας. Το άρθρο είναι επίσης διαθέσιμο στο Substack του συγγραφέα (https://ioannistirkides.substack.com/publish/posts/published).
ΤΑ ΑΚΙΝΗΤΑ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ
Πολιτική Δημοσίευσης Σχολίων
Οι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευση τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν. Προτρέπουμε τους αναγνώστες μας να κάνουν report / flag σχόλια που πιστεύουν ότι παραβιάζουν τους πιο πάνω κανόνες. Σχόλια που περιέχουν URL / links σε οποιαδήποτε σελίδα, δεν δημοσιεύονται αυτόματα.
