Η αποχή, το λευκό και το άκυρο, ως επιλογές πολιτικής διαμαρτυρίας εκφράζουν την αποδοκιμασία των πολιτών απέναντι στους πολιτικούς και τα κόμματα, οι οποίες συχνά πηγάζουν από διαφορετικά κίνητρα και ποικίλες πολιτικές αντιλήψεις. Στην πράξη, ωστόσο, καταλήγουν να έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: δεν επηρεάζουν το εκλογικό αποτέλεσμα ούτε τη διαμόρφωση των ποσοστών των κομμάτων και των υποψηφίων. Συνεπώς, δεν αποτελούν τίποτε άλλο παρά χαμένες ψήφους.
Τα λευκά και τα άκυρα
Λευκό ψηφοδέλτιο θεωρείται το ψηφοδέλτιο στο οποίο ο εκλογέας δεν σημειώνει κάποιο από τα καθορισμένα σύμβολα («Χ», «+», «√») ή οποιοδήποτε άλλο σημείο, γράμμα ή αριθμό με το οποίο θα μπορούσε να εξακριβωθεί η εκλογική του προτίμηση.
Το λευκό ψηφοδέλτιο αποτελεί μια πιο συνειδητή και ενεργή μορφή διαμαρτυρίας. Ο πολίτης συμμετέχει στην εκλογική διαδικασία, αλλά επιλέγει να μην υποστηρίξει κάποιο κόμμα ή υποψήφιο, επιδιώκοντας με αυτόν τον τρόπο να εκφράσει την αποδοκιμασία του προς το σύνολο του κομματικού - πολιτικού συστήματος. Παρά τον έντονο συμβολισμό του, το λευκό δεν συνυπολογίζεται στην κατανομή των εδρών, ούτε επηρεάζει τα ποσοστά των κομμάτων. Σύμφωνα με την κείμενη νομοθεσία, τα λευκά ψηφοδέλτια θεωρούνται άκυρα, ωστόσο καταμετρώνται στο τελικό αποτέλεσμα της εκλογικής διαδικασίας και καταχωρίζονται χωριστά για στατιστικούς σκοπούς.
Ανάλογη είναι και η περίπτωση του άκυρου ψηφοδελτίου. Το άκυρο μπορεί να προκύψει είτε από λάθος είτε από εσκεμμένη ενέργεια του εκλογέα, ο οποίος επιδιώκει να εκφράσει οργή, αγανάκτηση ή περιφρόνηση προς το πολιτικό σύστημα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, το άκυρο αξιοποιείται ως μέσο έντονης πολιτικής διαμαρτυρίας, μέσω συνθημάτων ή συμβολικών σημειώσεων πάνω στο ψηφοδέλτιο. Παρ’ όλα αυτά, και αυτή η επιλογή δεν ασκεί καμία ουσιαστική επίδραση στη διαμόρφωση του τελικού εκλογικού αποτελέσματος.
Τόσο τα λευκά όσο και τα άκυρα ψηφοδέλτια δεν λαμβάνονται υπόψη στο τελικό εκλογικό αποτέλεσμα. Επί τούτου, αρκούντως ενδεικτικό είναι το εξής απλό παράδειγμα: Από τους συνολικά 100 ψήφους, ο ΔΗΣΥ έλαβε 40 ψήφους, το ΑΚΕΛ έλαβε 30 ψήφους και το ΔΗΚΟ έλαβε 10 ψήφους και είχαμε 10 λευκά και 10 άκυρα ψηφοδέλτια. Άρα, τα ποσοστά των τριών κομμάτων θα υπολογιστούν επί των εγκύρων ψηφοδελτίων, δηλαδή, με βάση τα 80 ψηφοδέλτια (μείον 10 λευκά και 10 άκυρα) με τα ποσοστά των κομμάτων να διαμορφώνονται ως ακολούθως: Ο ΔΗΣΥ με 40 ψήφους θα λάβει ποσοστό 50%, το ΑΚΕΛ με 30 ψήφους θα λάβει ποσοστό 37,5% και το ΔΗΚΟ με 10 ψήφους θα λάβει ποσοστό 12,5%.
Οι εκλογές και η μείωση
Στις βουλευτικές εκλογές του 2016 καταμετρήθηκαν συνολικά 3.478 λευκά ψηφοδέλτια (0,96%) και 7.675 άκυρα ψηφοδέλτια (2,12%).
Στις βουλευτικές εκλογές του 2021 καταμετρήθηκαν συνολικά 2.070 λευκά ψηφοδέλτια (0,56%) και 6.826 άκυρα ψηφοδέλτια (1,86%). Είχαμε δηλαδή, μείωση τόσο των λευκών όσο και των άκυρων ψηφοδελτίων.
Πότε είναι άκυρα
Ο προεδρεύων υπάλληλος του εκλογικού κέντρου απορρίπτει ως άκυρο οποιοδήποτε ψηφοδέλτιο:
Δεν είναι σφραγισμένο µε την επίσημη σφραγίδα της Δημοκρατίας.
Φέρει οποιοδήποτε άλλο σχεδιάγραμμα ή αριθμό, με το οποίο μπορεί να εξακριβωθεί η ταυτότητα του εκλογέα.
Από το οποίο ελλείπει οποιοδήποτε ουσιώδες μέρος του ή δεν περιέχει όλους τους συνδυασμούς που λαμβάνουν μέρος στις εκλογές.
Στο οποίο ο εκλογέας ψηφίσει δύο ή περισσότερους συνδυασμούς ή ένα συνδυασμό και ένα ή περισσότερους μεμονωμένους υποψήφιους.
Στο οποίο ο εκλογέας έχει ψηφίσει µε οποιοδήποτε άλλο σημείο ή γράμμα ή αριθμό εκτός από τα καθοριζόμενα στον νόμο σημεία, δηλαδή «Χ» ή «+» ή «√».
Στο οποίο ο εκλογέας έχει ψηφίσει με πέννα οποιουδήποτε άλλου χρώματος εκτός από μπλε ή μαύρου, που διατίθενται για τον σκοπό αυτό εντός του θαλάμου ψηφοφορίας, καθώς είναι δυνατόν να εξακριβωθεί η ταυτότητά του µε αποτέλεσμα το ψηφοδέλτιο να θεωρείται άκυρο.
Από το οποίο δεν μπορεί να εξακριβωθεί η θέληση του εκλογέα.
Είναι λευκό, καθώς είναι αδύνατο να εξακριβωθεί η θέληση του εκλογέα.
Να σημειωθεί ότι, η απόφαση του προεδρεύοντα υπαλλήλου επί της ακυρότητας των ψηφοδελτίων είναι τελική και δεν υπόκειται σε ιεραρχική προσφυγή.
Η αποχή
Η αποχή συνιστά την πλήρη απομάκρυνση του πολίτη από την εκλογική διαδικασία. Συχνά εκφράζει απογοήτευση, αδιαφορία, έλλειψη εμπιστοσύνης προς τους πολιτικούς και τα κόμματα ή ακόμη και μια βαθύτερη αμφισβήτηση της αποτελεσματικότητας του ίδιου του πολιτικού συστήματος. Ωστόσο, παρά τον συμβολικό της χαρακτήρα, η αποχή δεν καταγράφεται ως ενεργή πολιτική επιλογή στο τελικό εκλογικό αποτέλεσμα. Αντίθετα, συμβάλλει έμμεσα στη διαμόρφωση των εκλογικών συσχετισμών αποκλειστικά μεταξύ όσων συμμετέχουν στην ψηφοφορία. Με άλλα λόγια, όσο μειώνεται η συμμετοχή των πολιτών, τόσο αυξάνεται η σχετική βαρύτητα της ψήφου εκείνων που προσέρχονται στις κάλπες.
Στις βουλευτικές εκλογές του 2021, η αποχή έφτασε το 34,28%, ποσοστό που αντιστοιχεί στη μη συμμετοχή 191.228 ψηφοφόρων. Το μήνυμα που επιχείρησαν να στείλουν αυτοί οι χιλιάδες πολίτες είχε ως αποδέκτες το σύνολο των πολιτικών κομμάτων. Το ερώτημα, ωστόσο, που προκύπτει είναι κατά πόσο οι πολιτικοί αρχηγοί έλαβαν σοβαρά υπόψη το μήνυμα της αποχής. Αντίστοιχα, στις βουλευτικές εκλογές του 2016, η αποχή ανήλθε στο 33,26%, ποσοστό που μεταφράζεται στη μη συμμετοχή 180.644 ψηφοφόρων. Συνεπώς, παρατηρείται αύξηση της αποχής μεταξύ των βουλευτικών εκλογών του 2016 και του 2021 κατά 1%, η οποία αντιστοιχεί σε 10.584 επιπλέον ψηφοφόρους.
"Μαυρίζουν" κόμματα
και υποψηφίους
Αναμφίβολα, οι ψηφοφόροι που επιλέγουν είτε την αποχή είτε τη μετάβαση στα εκλογικά κέντρα προκειμένου να ρίξουν λευκό ή άκυρο ψηφοδέλτιο επιδιώκουν να εκφράσουν τη δυσαρέσκειά τους απέναντι στα κόμματα και τις πολιτικές τους. Η στάση αυτή συνιστά μορφή διαμαρτυρίας προς το πολιτικό και κομματικό σύστημα. Το λευκό, το άκυρο και η αποχή, συχνά εκλαμβάνονται ως εκφράσεις αδιαφορίας, απαξίωσης ή ακόμη και απόρριψης του υφιστάμενου πολιτικού σκηνικού.
Θα πρέπει, ωστόσο, να καταστεί σαφές ότι παρά τις διαφορετικές αφετηρίες και τα επιμέρους μηνύματα που εκπέμπουν, η αποχή, το λευκό και το άκυρο δεν μεταβάλλουν τους πολιτικούς συσχετισμούς, ούτε επηρεάζουν την κατανομή των βουλευτικών εδρών. Για τον λόγο αυτό, χαρακτηρίζονται συχνά ως «χαμένες ψήφοι», καθώς στερούν από τον πολίτη τη δυνατότητα να συμβάλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση του πολιτικού τοπίου.
Η ψήφος αποκτά πραγματική πολιτική βαρύτητα μόνο όταν αξιοποιείται για την επιλογή εκπροσώπων και τη διαμόρφωση των πολιτικών εξελίξεων μέσω της ενεργού συμμετοχής στην εκλογική διαδικασία.
