Ήταν εξαρχής σαφές ότι η επίσκεψη του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ στην Κύπρο δεν είχε ως βασικό στόχο την ανακοίνωση της έναρξης νέων διαπραγματεύσεων. Σκοπός της ήταν να διαπιστωθεί κατά πόσο υπάρχουν οι πολιτικές προϋποθέσεις ώστε η διαδικασία επίλυσης του Κυπριακού να αποκτήσει ξανά δυναμική. Το μήνυμα του Αντόνιο Γκουτέρες ήταν προσεκτικά διατυπωμένο, αλλά ταυτόχρονα ασαφές: Ότι δηλαδή μια νέα άτυπη διάσκεψη 5+1 θα πραγματοποιηθεί μόνο εφόσον υπάρχουν πραγματικές πιθανότητες προόδου στο διαπραγματευτικό πλαίσιο. Επί τούτου ο ΓΓ έθεσε τρεις βασικές προϋποθέσεις όπως, την πρόοδο στα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, τη συμφωνία στη μεθοδολογία και επαρκή προετοιμασία επί της ουσίας των διαπραγματεύσεων. Ουσιαστικά, μετέφερε την ευθύνη στις δύο πλευρές και ιδιαίτερα στους δύο ηγέτες, καλώντας τους να αποδείξουν στην πράξη ότι διαθέτουν την πολιτική βούληση για συμβιβασμούς και για τη διαδρομή του «τελευταίου μιλίου», προς μια συνολική λύση, όπως αυτό προέκυψε προ εννέα συναπτών ετών στο Κραν Μοντανά.
Προοπτική, όχι εγκατάλειψη
Η στάση αυτή δεν συνιστά εγκατάλειψη της προσπάθειας από τον ΟΗΕ. Αντίθετα, ο Γενικός Γραμματέας αφήνει ανοικτή την προοπτική νέας πρωτοβουλίας, αλλά δεν είναι διατεθειμένος να συγκαλέσει ακόμη μία διάσκεψη χωρίς ουσιαστικές πιθανότητες επιτυχίας. Η επισήμανσή του ότι δεν επιθυμεί «ένα 5+1 που θα αποτύγχανε και δεν θα παρήγαγε αποτελέσματα», αποτυπώνει τη νέα φιλοσοφία της προσέγγισής του.
Η επιφυλακτικότητα αυτή εξηγείται από δύο βασικούς παράγοντες. Ο πρώτος αφορά την αξιοπιστία των δύο πλευρών στην εφαρμογή, ακόμη και περιορισμένων Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης. Εδώ και χρόνια πραγματοποιούνται συναντήσεις και συζητήσεις χωρίς ουσιαστικά αποτελέσματα, ακόμη και σε ζητήματα χαμηλής πολιτικής, όπως το άνοιγμα νέων σημείων διέλευσης. Οι σημερινοί ηγέτες δεν κατόρθωσαν να υλοποιήσουν τίποτε από τις τελευταίες συστάσεις του ίδιου του Αντόνιο Γκουτέρες, όπως τους συνέστησε και στις προηγούμενες πενταμερείς και στις εκθέσεις του προς το Συμβούλιο Ασφαλείας. Είναι εύλογο, επομένως, να διερωτώνται οι διεθνείς διαμεσολαβητές πώς μπορεί να επιτευχθεί συνολική συμφωνία όταν δεν υπάρχει πρόοδος ούτε σε ζητήματα χαμηλής πολιτικής.
Το δεύτερο εμπόδιο είναι ορισμένες φορές αδιόρατο και έχει να κάνει με τις αποκλίνουσες πολιτικές αντιλήψεις των δύο κοινοτήτων. Από τη μία, εκφράζεται η άποψη ότι οι Ελληνοκυπριακή ηγεσία παρά τις φραστικές της αναφορές, δεν φαίνεται να είναι πεπεισμένη για τη μια πλήρη πολιτική ισότητα, όπως την αντιλαμβάνεται η τουρκοκυπριακή πλευρά. Από την άλλη, κυριαρχεί η αντίληψη ότι οι Τουρκοκύπριοι δεν εμφανίζονται διατεθειμένοι να απομακρυνθούν από την καθοριστική επιρροή της Τουρκίας ή τουλάχιστον, να διεκδικήσουν τα σημεία εκείνα που θα οδηγούσαν στον απογαλακτισμό τους από την Τουρκία στην πορεία διαπραγμάτευσης, με βάση και την εμπειρία και το παράδειγμα του πρώην ηγέτη της κοινότητας Μουσταφά Ακιντζί. Το χάσμα αυτό εξακολουθεί να αποτελεί το σημαντικότερο πολιτικό εμπόδιο στην επανέναρξη μιας ουσιαστικής διαπραγμάτευσης.
Συναίνεση της Τουρκίας
Με βάση τη ροή των τελευταίων ημερών, είναι σαφές ότι η ίδια η πρωτοβουλία του Γενικού Γραμματέα δημιουργεί την εντύπωση ότι, υπήρξε συναίνεση της Τουρκίας στη συζήτηση για μια νέα άτυπη πενταμερή διάσκεψη. Παράλληλα, η Άγκυρα εξακολουθεί να συνδέει τις ευρωτουρκικές σχέσεις με το Κυπριακό, επιδιώκοντας την αναβάθμιση της Τελωνειακής Ένωσης, τη διευκόλυνση των θεωρήσεων εισόδου και τη συμμετοχή σε ευρωπαϊκά αμυντικά προγράμματα. Αντίθετα, η Κυπριακή Δημοκρατία επιμένει ότι προηγείται η εκπλήρωση των κυπρογενών υποχρεώσεων της Τουρκίας. Το κατά πόσο μπορεί να διαμορφωθεί ένα αμοιβαία αποδεκτό πλαίσιο ανταλλαγμάτων, αυτό θα αποτελέσει καθοριστικό παράγοντα για τις εξελίξεις των επόμενων μηνών.
Εξίσου σημαντική είναι η διαφοροποίηση που καταγράφηκε στις δημόσιες δηλώσεις για το κεκτημένο των συνομιλιών. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας αναφέρθηκε ρητά στη συνέχιση της διαδικασίας από το σημείο όπου είχαν διακοπεί οι προηγούμενες διαπραγματεύσεις, αν και υπάρχει μια χρονική ασάφεια αν στο κεκτημένο εντάσσει και τα σημεία σύγκλισης στο Κραν Μοντανά. Από την άλλη, ο Γενικός Γραμματέας περιορίστηκε σε αναφορά στο ιστορικό των συνομιλιών, χωρίς να δεσμευθεί ότι μια νέα διαδικασία θα αρχίσει από το Κραν Μοντανά. Η διαφοροποίηση αυτή ενδέχεται να απασχολήσει όταν και εφόσον επαναρχίσουν οι συνομιλίες.
Συνεχίζει αλλά...
Το βασικό συμπέρασμα από τις επαφές του Γενικού Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών στη Λευκωσία, είναι ότι η διαδικασία δεν τερματίζεται, αλλά εισέρχεται σε μια κρίσιμη φάση προετοιμασίας. Ο ΟΗΕ δεν πρόκειται να επενδύσει εκ νέου πολιτικό κεφάλαιο σε μια πρωτοβουλία που κινδυνεύει να αποτύχει πριν ακόμη αρχίσει. Η επόμενη διάσκεψη δεν θα προηγηθεί της πολιτικής βούλησης των δύο πλευρών, αλλά θα αποτελέσει το αποτέλεσμα αυτής. Αυτό είναι ουσιαστικά το μήνυμα του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ.
Ο χρόνος, ωστόσο, δεν είναι απεριόριστος. Αν οι δύο πλευρές εξακολουθήσουν να περιορίζονται στη διαχείριση του αδιεξόδου, η ευθύνη για μία ακόμη χαμένη ευκαιρία δεν θα μπορεί να αποδοθεί ούτε στον ΟΗΕ ούτε στη διεθνή κοινότητα. Αλλά πρωτίστως στους άμεσα ενδιαφερόμενους.
