Λίγες μέρες μετά την επίσκεψη του Αντόνιο Γκουτέρες στην Κύπρο, η προσωπική απεσταλμένη του ΓΓ του ΟΗΕ, Μαρία Άνχελα Ολγκίν, σε συνέντευξή της στον «Π», θεωρεί ότι το μέλλον της ειρηνευτικής προσπάθειας βρίσκεται στα χέρια των ηγετών, σημειώνοντας ότι τα ΜΟΕ αποτελούν απαραίτητη προϋπόθεση για να προχωρήσουμε, παράλληλα με την ουσία και τη μεθοδολογία. Το απολύτως ελάχιστο που χρειάζεται τώρα, αναφέρει, είναι η συνεχής και απευθείας επαφή των δύο ηγετών και αξιόπιστες ενδείξεις ότι είναι πρόθυμοι να προχωρήσουν μπροστά, «όχι απλώς να μιλούν». Εάν προβούν σε συγκεκριμένες ενέργειες τους επόμενους μήνες, πολλά πράγματα θα μπορούσαν να ξεμπλοκάρουν, είπε, σημειώνοντας ότι τα μεγαλύτερα εμπόδια στην πρόοδο είναι ο φόβος της αλλαγής και η έλλειψη πολιτικής βούλησης από όλους τους εμπλεκομένους.
Υπάρχει δουλειά να γίνει
Η κ. Ολγκίν κάλεσε τους δύο ηγέτες να συναντώνται απευθείας και τακτικά, ώστε να υπάρξει πρόοδος και στα τρία ζητήματα που προσδιόρισε ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ: Τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης (ΜΟΕ), την ουσία και τη μεθοδολογία, έτσι ώστε να καταστεί δυνατή μια συνάντηση «5+1». Η απεσταλμένη του ΓΓ ξεκαθάρισε ότι τα ΜΟΕ αποτελούν ουσιώδη προϋπόθεση για να προχωρήσουμε, παράλληλα με την ουσία και τη μεθοδολογία.
Όχι άλλη αποτυχία
Ο Αντόνιο Γκουτέρες εξασφάλισε τη συγκατάθεση όλων των πλευρών για τη σύγκληση μιας διευρυμένης διάσκεψης, όμως ο ΟΗΕ δεν θα προχωρήσει σε μια «5+1» αν υπάρχει κίνδυνος να αποτύχει ξανά, είπε η Ολγκίν, σημειώνοντας τη ζημιά που κάτι τέτοιο θα μπορούσε να προκαλέσει στη διαδικασία.
Σε σχέση με προηγούμενες συγκλίσεις, η απεσταλμένη είπε ότι ο ΟΗΕ εργάζεται εδώ και μερικούς μήνες για την ορθή καταγραφή των προηγούμενων συγκλίσεων μέχρι και το Κραν Μοντανά, στη βάση των αρχείων του ΟΗΕ για όλα τα ζητήματα. Κατέστησε σαφές ότι οι συγκλίσεις αποτελούν ένα ενιαίο και αλληλένδετο σύνολο. Εάν απομονώσεις ένα στοιχείο, ολόκληρο το σύνολο μπορεί να αποσυντεθεί. «Ας θυμηθούμε ότι τα θέματα διακυβέρνησης, η ασφάλεια και οι εγγυήσεις, το εδαφικό και το περιουσιακό είναι βαθιά αλληλένδετα. Μια σύγκλιση σε ένα ζήτημα διατηρεί την αξία της μόνο στο πλαίσιο του συνόλου. Επομένως, όχι, δεν πρόκειται για κατάλογο επιλογών από τον οποίο κάθε πλευρά επιλέγει ό,τι θέλει».
Οι κίνδυνοι σε μια ταραχώδη περιοχή
Σε σχέση με την προειδοποίηση του Γκουτέρες για την ασταθή φύση της περιοχής, η πρώην υπουργός Εξωτερικών της Κολομβίας συμφώνησε, επισημαίνοντας τον ενεργειακό ανταγωνισμό, τις εντάσεις ασφαλείας και τις μεταβαλλόμενες συμμαχίες στην ευρύτερη περιοχή. «Τα πράγματα μπορούν να αλλάξουν μέσα σε μια στιγμή σε αυτή την ασταθή περιοχή».
Απαιτείται πρόοδος στις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας
Όσον αφορά τις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας, η κ. Ολγκίν είπε ότι εάν η πρωτοβουλία του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ για την Κύπρο μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία θετικών βημάτων στις σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας, αυτό θα ήταν καλό για πιθανές διαπραγματεύσεις. Αν και είναι αρμοδιότητα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να χειριστεί το θέμα, η πρόοδος σε αυτόν τον φάκελο «θα είναι απαραίτητη εάν υπάρξει διαπραγμάτευση», πρόσθεσε.
Εμπλοκή της κοινωνίας
Η ενίσχυση της συμμετοχής της κοινωνίας των πολιτών στην ειρηνευτική διαδικασία δεν είναι επιλογή ούτε περισπασμός από τις διαπραγματεύσεις, αλλά αναγκαιότητα και, τελικά, η κόλλα που μπορεί να τη συγκρατήσει ενωμένη, υποστήριξε η απεσταλμένη του ΟΗΕ.
Ένα από τα διδάγματα από το δημοψήφισμα του 2004 είναι η σημασία της ενημέρωσης του κοινού με ακρίβεια και σεβασμό, είπε η Ολγκίν. Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζονται στην Κύπρο είναι η αδυναμία προετοιμασίας για διαπραγματεύσεις με ιδιωτικό τρόπο, που να μπορεί να δημιουργήσει χώρο για βήματα προς τα εμπρός, σημείωσε η Ολγκίν. Η ιδέα να διεξάγονται διαπραγματεύσεις χωρίς διαρροές είναι «αδιανόητη» εδώ, πρόσθεσε.
Έλλειψη βούλησης
Σε σχέση με το τι εμποδίζει την πρόοδο, η κ. Ολγκίν ήταν σαφής: «Τα μεγαλύτερα εμπόδια παραμένουν ο φόβος της αλλαγής και η έλλειψη πολιτικής βούλησης από όλους τους εμπλεκόμενους παράγοντες».
Καταλήγοντας, η απεσταλμένη του ΟΗΕ κάλεσε τις πλευρές να μην σπαταλήσουν αυτή την ευκαιρία. Δεν συμβαίνει συχνά να υπάρχει η προσωπική επένδυση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ και ευθυγράμμιση μεταξύ των εγγυητριών δυνάμεων και της ΕΕ. Δεν θα πρέπει να θεωρούμε δεδομένο ότι μια τέτοια στιγμή θα εμφανιστεί ξανά σύντομα, σημείωσε.
Θετική εξέλιξη η επίσκεψη
Παρόλο που και οι δύο ηγέτες εξέφρασαν ικανοποίηση για την επίσκεψη του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ στην Κύπρο, πολλοί παρατηρητές επέκριναν το αποτέλεσμα λόγω της φαινομενικής έλλειψης προόδου. Ποια είναι η δική σας εκτίμηση για την επίσκεψη;
Θα διαφωνούσα με την ιδέα ότι δεν συνέβη τίποτα. Για πρώτη φορά εδώ και σχεδόν μία δεκαετία, και οι δύο ηγέτες είχαν συνάντηση με τον Γενικό Γραμματέα για να συζητήσουν ζητήματα ουσίας, μεθοδολογίας και μέτρων οικοδόμησης εμπιστοσύνης. Αυτό που παρήγαγε η επίσκεψη δεν ήταν ένας τίτλος στις ειδήσεις, αλλά κάτι πιο σημαντικό: Έναν κοινό σκοπό για πρόοδο σε αυτά τα τρία ζητήματα που τέθηκαν για αυτή την επίσκεψη και για τους μήνες που ακολουθούν. Αυτό είναι ένα βήμα προς τα εμπρός στην προσπάθειά μας να φέρουμε τις δύο πλευρές μαζί, ώστε να επαναρχίσουν οι διαπραγματεύσεις. Για μένα, η επίσκεψη ήταν θετική και κατέδειξε τη δέσμευση του κ. Γκουτέρες να βοηθήσει τους Κυπρίους να βρουν μιαν οριστική λύση. Εάν και οι δύο πλευρές αποφασίσουν να προβούν σε συγκεκριμένες ενέργειες για να δημιουργήσουν ένα ευνοϊκό περιβάλλον, πολλά πράγματα θα μπορούσαν να ξεμπλοκάρουν. Εξαρτόμαστε από τις ενέργειες των ηγετών.
Πώς φτάνουμε στο «5+1»
Τι πρέπει να γίνει για να συγκληθεί μια νέα συνάντηση «5+1», και από ποιον;
Πρώτον, οι δύο ηγέτες πρέπει να συνεχίσουν να συναντώνται απευθείας και τακτικά. Αυτό βρίσκεται εξ ολοκλήρου στα χέρια τους και χαιρετίζω κάθε ένδειξη, από οποιαδήποτε πλευρά, ότι είναι έτοιμοι να το πράξουν. Δεύτερον, οι ηγέτες πρέπει να προσδιορίσουν πιθανά μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης, επειδή αυτή η προϋπόθεση είναι εκ των ων ουκ άνευ. Τρίτον, οι ηγέτες και οι ομάδες τους πρέπει να εργαστούν πάνω στην ουσία και στη μεθοδολογία. Ο ρόλος του γραφείου μου είναι να βοηθήσει στην οικοδόμηση αυτής της βάσης. Ο ΟΗΕ εργάζεται εδώ και μερικούς μήνες πάνω σε ένα έγγραφο συγκλίσεων, εντοπίζοντας τι υπάρχει στα αρχεία του, περιλαμβανομένου του Κραν Μοντανά. Όταν το έγγραφο είναι έτοιμο, θα το μοιραστούμε με τους δύο ηγέτες. Ο ΟΗΕ δεν πρόκειται να πάει σε ακόμη μία συνάντηση «5+1» που κινδυνεύει να αποτύχει με τον τρόπο που απέτυχε η προηγούμενη. Αυτό θα κόστιζε στη διαδικασία.
Το κόστος της στασιμότητας
Ο κ. Γκουτέρες έστειλε επανειλημμένα το μήνυμα ότι η περιφερειακή αστάθεια συνιστά σημαντικό κίνδυνο για την Κύπρο. Τι εννοούσε;
Κατανοώ την επισήμανση του Γενικού Γραμματέα όταν εκφράζει ανησυχίες σχετικά με την Κύπρο, καθώς βρίσκεται σε μιαν ευρύτερη περιοχή με αυξημένες προκλήσεις ασφάλειας. Η Κύπρος βρίσκεται σε μιαν ασταθή γωνιά, σε μια στιγμή κατά την οποία η Ανατολική Μεσόγειος, ο Κόλπος και η Μέση Ανατολή βρίσκονται υπό μεγάλη πίεση. Πολλές χώρες βρίσκονται αυτή τη στιγμή να επηρεάζονται και να βιώνουν συνθήκες που ήταν δύσκολο να φανταστούμε μόλις πριν από μερικούς μήνες. Τα πράγματα μπορούν να αλλάξουν μέσα σε μια στιγμή σε αυτή την ασταθή περιοχή. Ένα άλυτο Κυπριακό δεν είναι ένα στατικό, περιορισμένο ζήτημα. Είναι εκτεθειμένο σε οτιδήποτε συμβαίνει γύρω του: ενεργειακό ανταγωνισμό, εντάσεις ασφαλείας, μεταβαλλόμενες συμμαχίες. Η παρατεταμένη στασιμότητα έχει κόστος. Κάθε χρόνο που το πρόβλημα παραμένει ανοικτό, εμπλέκεται όλο και περισσότερο με δυναμικές τις οποίες οι πλευρές δεν ελέγχουν. Αυτό, για μένα, αποτελεί επιχείρημα υπέρ του επείγοντος και όχι υπέρ της αναμονής για πιο ήρεμες συνθήκες, που μπορεί να μην έρθουν ποτέ.
Ο ΟΗΕ συγκεντρώνει τις συγκλίσεις ώστε να εξεταστούν από τις πλευρές. Θα μπορούν να διαλέξουν ποιες συγκλίσεις θέλουν ή αποτελούν ένα ενιαίο πακέτο;
Αυτό που κάνουμε τώρα είναι να διασφαλίσουμε ότι όσα είχαν προηγουμένως συμφωνηθεί ως συγκλίσεις καταγράφονται σωστά, ώστε να διευκολυνθεί η έναρξη των διαπραγματεύσεων. Σε αυτό το πλαίσιο, ετοιμάζουμε ένα έγγραφο το οποίο θα αντικατοπτρίζει όσα ο ΟΗΕ έχει στα αρχεία του ως συγκλίσεις σε όλα τα ζητήματα. Ας θυμηθούμε ότι η διακυβέρνηση, η ασφάλεια και οι εγγυήσεις, το εδαφικό και το περιουσιακό είναι βαθιά αλληλένδετα. Μια σύγκλιση σε ένα ζήτημα διατηρεί την αξία της μόνο στο πλαίσιο του συνόλου. Επομένως, όχι, αυτό δεν είναι μενού, δεν είναι κάτι από το οποίο διαλέγεις ό,τι θέλεις. Σε αυτό το θέμα θα εργαστούμε με τους διαπραγματευτές.
Ο ρόλος Φίτο
Υπάρχει μια παράλληλη πορεία ΕΕ-Τουρκίας; Ποιες είναι οι προσδοκίες σας τόσο από την ΕΕ όσο και από την Τουρκία;
Η καλή συνεννόηση μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Τουρκίας θα είναι πάντοτε θετική εξέλιξη για το Κυπριακό. Εάν αυτή η νέα προσπάθεια του Γενικού Γραμματέα μπορεί να οδηγήσει στη λήψη θετικών βημάτων σε αυτή τη σχέση, θα μπορούσε να βοηθήσει μιαν ενδεχόμενη διαπραγματευτική διαδικασία. Τα Ηνωμένα Έθνη δεν θα εμπλακούν σε αυτή την παράλληλη διαδικασία. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα τη χειριστεί απευθείας με την Τουρκία. Τώρα, με τον ειδικό εκπρόσωπο της ΕΕ, κ. Ραφαέλε Φίτο, υπάρχει καλή πιθανότητα προόδου, η οποία θα είναι απαραίτητη εάν υπάρξει διαπραγμάτευση.
Διαρροές και ενημέρωση
Οι δημόσιες δηλώσεις πολιτικών ηγετών στην Κύπρο και στην Άγκυρα δεν εμπνέουν ακριβώς εμπιστοσύνη. Είναι πιο θετική η κατάσταση πίσω από κλειστές πόρτες;
Ένα από τα δυσκολότερα πράγματα που έχω διαπιστώσει στην Κύπρο είναι ότι η προετοιμασία για μια διαπραγμάτευση, η οποία απαιτεί μια πιο συγκρατημένη και ιδιωτική φάση προκειμένου να προχωρήσει, καθίσταται αδύνατη στο νησί. Για παράδειγμα, οι ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις στην Κολομβία διατηρήθηκαν απολύτως μυστικές για δύο χρόνια, χωρίς να διαρρεύσει ούτε μία εξέλιξη. Αυτό είναι αδιανόητο στην Κύπρο, όπου πρέπει να ζεις με τις διαρροές, ελπίζοντας ότι δεν θα βλάψουν την εμπιστοσύνη του κόσμου σε μια διαδικασία. Οι δημόσιες δηλώσεις, από όλες τις πλευρές, συχνά πρέπει να κάνουν εξίσου πολλή πολιτική δουλειά στο εσωτερικό όσο και διπλωματική δουλειά στο εξωτερικό. Αυτή είναι απλώς η φύση μιας διαδικασίας την οποία παρακολουθούν τόσο στενά εγχώρια ακροατήρια με πολύ διαφορετικές ιστορίες. Θα ήμουν προσεκτική στο να εκλαμβάνω τη δημόσια ρητορική ως την πλήρη εικόνα. Αυτό που μπορώ να πω είναι ότι οι συνομιλίες σε πρακτικό επίπεδο έχουν προχωρήσει σε μεγαλύτερο βάθος και λεπτομέρεια από ό,τι έχω δει εδώ και αρκετό καιρό. Θα ήθελα ο Τύπος να αντιληφθεί ότι οι εικασίες χωρίς επιβεβαίωση βλάπτουν τη διαδικασία και δεν πρόκειται να δίνω εξηγήσεις ή να διαψεύδω κάθε φορά που εμφανίζεται μια νέα θεωρία. Αυτό που μπορώ να σας πω είναι ότι δεν υπάρχει κανένα έγγραφο που έχω ετοιμάσει ή που έχω παραδώσει στις πλευρές.
Θα μπορούσε μια διαδικασία με μεγαλύτερη συμμετοχή της κοινωνίας, να βοηθήσει την ειρηνευτική προσπάθεια;
Πιστεύω ότι είναι απαραίτητη, όχι προαιρετική. Τα δυσάρεστα διδάγματα από το δημοψήφισμα του 2004 στον νότο έδειξαν ότι το κοινό πρέπει να ενημερώνεται με ακρίβεια και σεβασμό. Τα μηνύματα που στέλνουν οι ηγέτες και οι άλλοι εμπλεκόμενοι είναι ουσιώδη για την οικοδόμηση κατανόησης γύρω από τα ζητήματα και τις επιπτώσεις τους στην καθημερινή ζωή των Κυπρίων. Γι' αυτό, κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, ο Γενικός Γραμματέας συναντήθηκε σκόπιμα με τις τεχνικές επιτροπές και την κοινωνία των πολιτών. Σε όλη τη διάρκεια της θητείας μου έχω φροντίσει να ακούω τις απόψεις όλων των εμπλεκομένων, πέραν των δύο ηγετών. Είμαι βαθιά πεπεισμένη ότι οι δύο κοινότητες θέλουν να προχωρήσουν μπροστά. Από τη στιγμή που θα κληθούν να ψηφίσουν σε δημοψήφισμα, και οι δύο κοινότητες έχουν το δικαίωμα να γνωρίζουν, με διαφάνεια και ακρίβεια, τις ρυθμίσεις που θα μπορούσαν να διαμορφώσουν το κοινό τους μέλλον. Η μεγαλύτερη συμμετοχή της κοινωνίας δεν αποτελεί περισπασμό από την πολιτική διαπραγμάτευση. Αντιθέτως, είναι αυτό που της δίνει την ευκαιρία να αντέξει.
Μην χαθεί η ευκαιρία
Ο Γενικός Γραμματέας και εσείς έχετε επενδύσει πολύ χρόνο και προσπάθεια στην Κύπρο. Ποια είναι τα μεγαλύτερα εμπόδια στην πρόοδο και ποιο θα θεωρούσατε ότι είναι το απολύτως ελάχιστο που πρέπει να γίνει;
Τα μεγαλύτερα εμπόδια παραμένουν ο φόβος της αλλαγής και η έλλειψη πολιτικής βούλησης από όλους τους εμπλεκόμενους παράγοντες. Εδώ και χρόνια, η απουσία άμεσων διαπραγματεύσεων έχει βαθύνει τη δυσπιστία μεταξύ των πλευρών. Δεν θα σχολιάσω συγκεκριμένα δημοσιεύματα ή προτάσεις που έχουν διαρρεύσει και κυκλοφορήσει στον Τύπο. Καμία από αυτές δεν αντικατοπτρίζει την επίσημη θέση μας. Το λιγότερο, αυτή τη στιγμή, είναι η συνεχής και απευθείας επαφή μεταξύ των δύο ηγετών και μια ορατή ένδειξη ότι και οι δύο είναι πρόθυμοι να προχωρήσουν μπροστά, όχι απλώς να ανταλλάσσουν απόψεις. Και θα πρόσθετα κάτι ακόμη: Στιγμές όπως αυτή, με αυτό το επίπεδο προσοχής, με αυτή την προσωπική επένδυση του Γενικού Γραμματέα και με αυτή την ευθυγράμμιση μεταξύ των εγγυητριών δυνάμεων και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν εμφανίζονται συχνά. Δεν πιστεύω ότι θα πρέπει να θεωρούμε δεδομένο πως θα υπάρξει σύντομα άλλη μία τέτοια ευκαιρία, εάν αυτή χαθεί.
