Tα πρόσφατα περιστατικά blackout, ανέδειξαν τις δομικές ελλείψεις του κυπριακού ηλεκτρικού συστήματος. Για χρόνια η κυπριακή ενεργειακή πραγματικότητα χαρακτηριζόταν από εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα, υψηλό κόστος ηλεκτρισμού και περιορισμένη διείσδυση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ΑΠΕ). Σήμερα, όμως, οι συνθήκες έχουν αλλάξει. Παρά τις επιφυλάξεις που εκφράζει η ΑΗΚ σχετικά με το κατά πόσο η Κύπρος μπορεί να καλύψει πλήρως τη ζήτησή της από ΑΠΕ και μπαταρίες, πρόσφατες αναλύσεις δείχνουν πως ο στόχος αυτός δεν είναι μόνο εφικτός, αλλά και οικονομικά επωφελής.
Ύφεση δυνατοτήτων λόγω ακαμψίας του συστήματος
Παρά την εντυπωσιακή αύξηση της εγκατεστημένης ισχύος ΑΠΕ — από 280 MW το 2018 σε 967 MW το 2024 — η Κύπρος εξακολουθεί να μην αξιοποιεί μεγάλο μέρος της παραγόμενης πράσινης ενέργειας. Η αιτία; Η ακαμψία των συμβατικών μονάδων και ο περιορισμός ότι πρέπει να λειτουργούν σε «ελάχιστο φορτίο» για λόγους σταθερότητας. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και όταν υπάρχει επάρκεια ηλιακής ή αιολικής παραγωγής, μεγάλο μέρος της ανανεώσιμης ενέργειας δεν μπορεί να απορροφηθεί από το δίκτυο και απορρίπτεται .
Το πρόβλημα είναι ήδη ορατό: μόνο στο πρώτο εξάμηνο του 2025, η Κύπρος αναγκάστηκε να περικόψει 167 GWh ανανεώσιμης παραγωγής, όση και σε ολόκληρο το 2024. Μάλιστα, σε περιόδους υψηλής ηλιοφάνειας χάνονταν μέχρι και 68% της διαθέσιμης πράσινης ενέργειας ημερησίως. Κύρια αιτία: η απουσία επαρκούς αποθήκευσης και η αδυναμία των συμβατικών μονάδων να μεταβάλουν γρήγορα την παραγωγή τους.
Μια νέα έκθεση του Διεθνούς Οργανισμού Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (IRENA) διαπιστώνει ότι όταν η ηλιακή και η αιολική ενέργεια συνδυάζονται με αποθήκευση σε μπαταρίες, μπορούν ήδη να ανταγωνιστούν σε κόστος τις νέες μονάδες φυσικού αερίου. Σε πολλά σημεία του κόσμου, αυτός ο συνδυασμός ανανεώσιμων πηγών και αποθήκευσης μπορεί ακόμη και να υποσκελίσει τις νέες μονάδες φυσικού αερίου.
Τα ευρήματα αμφισβητούν ένα από τα παλαιότερα επιχειρήματα της βιομηχανίας ορυκτών καυσίμων κατά των ανανεώσιμων πηγών: ότι δεν μπορούν να παρέχουν αξιόπιστη, 24ωρη ηλεκτροδότηση όταν δεν έχει ήλιο ή δεν φυσάει.
Η έκθεση εξέτασε τα λεγόμενα «σταθερά» συστήματα ανανεώσιμης ενέργειας, δηλαδή συνδυασμούς φωτοβολταϊκών, αιολικών πάρκων και αποθήκευσης σε μπαταρίες που μπορούν να προσφέρουν ηλεκτρισμό όλο το 24ωρο.
Σε περιοχές με έντονη ηλιοφάνεια και πλούσιο αιολικό δυναμικό, η ηλιακή ενέργεια σε συνδυασμό με μπαταρίες κοστίζει πλέον περίπου 50 έως 75 ευρώ ανά μεγαβατώρα, σύμφωνα με την έκθεση.
Παρότι η Κύπρος έχει σημειώσει σημαντική πρόοδο, το 2024–2025 περίπου το 72% της ηλεκτροπαραγωγής εξακολουθούσε να βασίζεται σε πετρέλαιο, ενώ μόνο το 28% προερχόταν από καθαρές πηγές. Από αυτές, η ηλιακή ενέργεια συνεισφέρει πάνω από το 23%. Αυτό δείχνει καθαρά ότι υπάρχει τεράστιο περιθώριο περαιτέρω ανάπτυξης των φωτοβολταϊκών.
Η Κύπρος μπορεί να καλύψει το 93,5% της ετήσιας ζήτησης ηλεκτρισμού αποκλειστικά από ΑΠΕ, κυρίως μέσω φωτοβολταϊκών σε στέγες.
Το υπόλοιπο 6,5% μπορεί να καλυφθεί με περιορισμένη χρήση υφιστάμενων συμβατικών μονάδων ή μελλοντικά μέσω εποχικής αποθήκευσης με πράσινο υδρογόνο.
Απαιτείται εγκατάσταση επιπλέον 3.000 MW φωτοβολταϊκών σε κατάλληλους χώρους. Απαιτούνται 9.600 MWh συστημάτων BESS αποθήκευσης ενέργειας.
Το συνολικό κόστος υπολογίζεται σε €2,3 δισ., με απόσβεση εντός 3-4 ετών με βάση τις σημερινές τιμές καυσίμων και δικαιωμάτων εκπομπών.
Το λειτουργικό κόστος του συστήματος, μετά την απόσβεση, σχεδόν μηδενίζεται.
Εξαιρετικά σημαντική είναι, επίσης, η διαπίστωση ότι το απαιτούμενο εμβαδόν για νέα φωτοβολταϊκά είναι μόλις 13–14 τ.χλμ., έκταση που μπορεί να καλυφθεί εξ ολοκλήρου από διαθέσιμες στέγες ή νότιες πλευρές κατάλληλων υπεραστικών δρόμων, αποφεύγοντας έτσι μεγάλες ηλιακές φάρμες και περιβαλλοντικές πιέσεις.
Το συμπέρασμα
Τα δεδομένα είναι πλέον ξεκάθαρα:
Η Κύπρος έχει την ηλιοφάνεια και την τεχνική δυνατότητα να παράγει πολλαπλάσια ποσότητα πράσινης ενέργειας από τη σημερινή ζήτηση.
Έχει τον χώρο, αφού τα φωτοβολταϊκά στέγης μπορούν να καλύψουν τις ανάγκες χωρίς να δεσμευθούν μεγάλες εκτάσεις.
Έχει το οικονομικό κίνητρο, καθώς η μετάβαση σε ένα πλήρως πράσινο σύστημα ουσιαστικά μειώνει το κόστος ηλεκτρισμού σε βάθος χρόνου.
Έχει ανάγκη από επενδύσεις σε αποθήκευση, που είναι πλέον φθηνότερη και πιο αποδοτική από ποτέ.
Αυτό που λείπει —και γι' αυτό η ΑΗΚ πιθανώς δηλώνει ότι «δεν γίνεται»— είναι η μεταρρύθμιση της δομής του ηλεκτρικού συστήματος: ευελιξία, αποθήκευση, έξυπνο δίκτυο και σαφής στρατηγική απεξάρτησης από ορυκτά καύσιμα.
Η Κύπρος έχει το μέλλον με το μέρος της
Σε μιαν εποχή που οι περισσότερες χώρες επιταχύνουν την ενεργειακή τους μετάβαση, η Κύπρος έχει ένα μοναδικό συγκριτικό πλεονέκτημα: είναι μια μικρή, ηλιόλουστη, αυτόνομη αγορά, όπου η πλήρης μετάβαση σε ΑΠΕ είναι τεχνικά πιο εύκολη από σχεδόν οποιαδήποτε άλλη χώρα.
Τα δεδομένα δείχνουν καθαρά ότι η Κύπρος μπορεί να γίνει ενεργειακά αυτόνομη, σχεδόν πλήρως με ΑΠΕ, πολύ γρηγορότερα και οικονομικότερα από όσο πιστεύαμε. Τώρα απομένει η πολιτική βούληση και η ρυθμιστική ωριμότητα να μετατρέψουν αυτή τη δυνατότητα σε πραγματικότητα.
Η Κύπρος έχει πληρώσει περίπου €1,3 δισεκατομμύρια τα τελευταία επτά χρόνια (από το 2018 έως σήμερα) για δικαιώματα εκπομπών θερμοκηπιακών ρύπων. Το ετήσιο κόστος για το κράτος και την ΑΗΚ κυμαίνεται πλέον σταθερά στα €200 με €300+ εκατομμύρια τον χρόνο, επιβαρύνοντας άμεσα τους λογαριασμούς ρεύματος των καταναλωτών.
Η ΑΗΚ δαπανά ετησίως περίπου €550 με €650 εκατομμύρια αποκλειστικά για την αγορά και καύση συμβατικών καυσίμων (μαζούτ και ντίζελ). Για παράδειγμα, στον προϋπολογισμό της ΑΗΚ το κόστος αγοράς καυσίμων ανήλθε στα €564 εκατομμύρια. Το τεράστιο αυτό ποσό οφείλεται στην πλήρη εξάρτηση της Κύπρου από το πετρέλαιο για την ηλεκτροπαραγωγή. Στο κόστος αυτό δεν περιλαμβάνονται τα επιπλέον €200+ εκατομμύρια που πληρώνει η Αρχή ετησίως για τα δικαιώματα αγοράς ρύπων θερμοκηπίου (CO₂), τα οποία επίσης μετακυλίονται στους καταναλωτές.
Εαν η Κύπρος δεν επιταχύνει τις υποδομές της (καλώδιο Great Sea Interconnector, μεγάλες μπαταρίες, εγκατάσταση έξυπνων μετρητών, ενίσχυση του δικτύου, έλευση φυσικού αερίου), το οικονομικό πλήγμα θα είναι τεράστιο. Όταν όλα αυτά γίνουν ΟΛΑ ΜΑΖΙ, τότε η ουσιαστική φιλελευθεροποίηση της αγοράς θα φέρει αυτό που όλοι ευχόμασε, για να μην έχουμε και άλλες καταρρεύσεις του δικτύου.
*Πρώην πρόεδρος Επιτροπών Μελετών ΔΗΚΟ
