Οι ισορροπίες της «πολιτικής ισότητας»: Ο Δρ Κ. Παρασκευά για το μάθημα του '60 και το μεγάλο στοίχημα της λειτουργικότητας του κράτους

kateliadi@politis.com.cy

***«Όποιος πιστεύει ότι μπορεί να υπάρξει λύση του Κυπριακού χωρίς πολιτική ισότητα, νομίζω πως απλώς δεν συζητά για λύση»

***«Θα πρέπει να βρεθούν ασφαλιστικές δικλείδες που να υποβαθμίζουν ή/και να αποκλείουν τον κίνδυνο της μη λειτουργικότητας» 

Η «πολιτική ισότητα» των δύο κοινοτήτων έρχεται στην επιφάνεια σε κάθε συζήτηση για το Κυπριακό, αλλά δύσκολα γίνεται αντιληπτή από την κοινή γνώμη. Στην «πολιτική ισότητα» αναφέρθηκε ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Νίκος Χριστοδουλίδης, αλλά και ο Πρόεδρος της Τουρκίας, Ταγίπ Ερντογάν, στις ομιλίες τους από το βήμα της Γενικής Συνέλευσης των Ην. Εθνών, την εβδομάδα που μας πέρασε. Γι' αυτό το θέμα μίλησε στον «Π» ο Καθηγητής Δημοσίου Δικαίου, Πρόεδρος του Τμήματος Νομικής του Πανεπιστημίου Κύπρου (ΠΚ), Κώστας Παρασκευά, με αφορμή τη δημόσια συζήτηση «Η πολιτική ισότητα των δύο κοινοτήτων στο Κυπριακό Πρόβλημα: Από τη θεωρία στην πράξη». Στην εν λόγω εκδήλωση, που διοργανώνει το Τμήμα Νομικής του ΠΚ, θα απευθύνουν χαιρετισμό η πρόεδρος της Επιτροπής Νομικών της Βουλής, Φωτεινή Τσιρίδου και ο Καθηγητής Ιδιωτικού Δικαίου, Ιστορίας και Συγκριτικού Δικαίου του ΠΚ, Νικήτας Χατζημιχαήλ. Εισηγητές ο πρώην ΥΠΕΞ, πρώην Ευρωβουλευτής, Ιωάννης Κασουλίδης, ο Νομικός- Διεθνολόγος, πρώην μέλος Διαπραγματευτικής Ομάδας, Τουμάζος Τσελεπής, η Peace Fellow/Jackson School of Global Affairs/Yale, πρώην υπ. Δικαιοσύνης, Άννα Κουκκίδη Προκοπίου, και ο Δρ Παρασκευά. Συντονίζει η Λέκτορας Διεθνούς Δικαίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΠΚ, Αφροδίτη Παπαχριστοδούλου. Η συζήτηση θα πραγματοποιηθεί αύριο, Δευτέρα 28 Σεπτεμβρίου 2026, στις 18:30, στην αίθουσα τελετών του ΠΚ, στην οδό Καλλιπόλεως 75.

Η «πολιτική ισότητα» είναι τελικά μία σαφής έννοια ή ένα βολικό σύνθημα;

Θα έλεγα ότι η πολιτική ισότητα ως έννοια είναι σαφής, αλλά έχετε δίκαιο ότι πολύ συχνά χρησιμοποιείται και ως σύνθημα. Στη δημόσια συζήτηση εμφανίζεται άλλοτε ως αυτονόητη προϋπόθεση κάθε λύσης του Κυπριακού και άλλοτε ως απειλή για τη δημοκρατία και τη λειτουργικότητα του ομοσπονδιακού κράτους. Ειδικά για την τουρκοκυπριακή πλευρά, φαίνεται ότι η ισότητα αποτελεί βασική προϋπόθεση χωρίς την οποία, δεν θα αποδεχθεί ποτέ συμφωνία. Στην πραγματικότητα, η έννοια αυτή απαντά σε ένα θεμελιακό ζήτημα, στο κατά πόσον οι Τουρκοκύπριοι θα συμμετέχουν στο κοινό κράτος ως μειονότητα με εγγυημένα δικαιώματα ή ως συνεταίρος στην άσκηση της εξουσίας. Φυσικά, η πολιτική ισότητα σημαίνει το δεύτερο.

Η πραγματικότητα

Ισχύει η εντύπωση που επικρατεί ανάμεσα σε μεγάλη μερίδα Ε/Κ ότι η πολιτική ισότητα μας επιβλήθηκε μετά την εισβολή;

Δεν νομίζω ότι η εντύπωση αυτή ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Και τούτο διότι μία πρώτη μορφή πολιτικής ισότητας ανάμεσα στις δύο κοινότητες συμφωνήθηκε στη Ζυρίχη το 1959 και αποτυπώθηκε στο Σύνταγμα του 1960. Το Σύνταγμα εισήγαγε τον δικοινοτισμό (τον διαμοιρασμό της εξουσίας ανάμεσα στις δύο κοινότητες) ως θεμελιώδες στοιχείο του πολιτεύματος. Ανήγαγε την τουρκική πληθυσμιακή μειονότητα σε κοινότητα και της έδωσε σημαντικά πολιτικά δικαιώματα στη λειτουργία του κράτους. Βέβαια, μετά την τουρκική εισβολή του 1974, η επιμονή στην ισότιμη εταιρική σχέση έχει καταστεί το μόνιμο χαρακτηριστικό γνώρισμα της τουρκοκυπριακής διαπραγματευτικής θέσης. Είναι αλήθεια ότι ο όρος «πολιτική ισότητα» καθιερώθηκε αργότερα, από τη δεκαετία του 1990, στα κείμενα του ΟΗΕ. Η ουσία όμως υπήρχε από την πρώτη μέρα της Κυπριακής Δημοκρατίας και αντικατοπτριζόταν στο Σύνταγμα του 1960.

Ισοδύναμη εξουσία

Αυτή η μορφή πολιτικής ισότητας του Συντάγματος του 1960, όπως την αποκαλείτε, ήταν αριθμητική ισότητα;

Η ισότητα αυτή δεν ήταν αριθμητική. Για παράδειγμα, η Βουλή των Αντιπροσώπων, το Υπουργικό Συμβούλιο και η δημόσια υπηρεσία συγκροτούνταν σε αναλογία 70:30 και ο στρατός σε αναλογία 60:40. Αυτές οι αναλογίες όπως γίνεται αντιληπτό άφηναν σαφή πλειοψηφία στην ελληνοκυπριακή κοινότητα σε όλα τα κρατικά όργανα. Η ισότητα των δύο κοινοτήτων βρισκόταν, ωστόσο, αλλού: στην ισοδύναμη εξουσία Προέδρου και Αντιπροέδρου να ασκούν το δικαίωμα οριστικής αρνησικυρίας (βέτο) σε ζητήματα εξωτερικών υποθέσεων, άμυνας και ασφάλειας, στη χωριστή εκλογή τους από την κάθε κοινότητα μέσα από ξεχωριστούς εκλογικούς καταλόγους, στις χωριστές πλειοψηφίες της Βουλής για τους εκλογικούς, δημοτικούς και φορολογικούς νόμους και στην κοινοτική αυτονομία που ασκούσαν οι Κοινοτικές Συνελεύσεις.

Θα μπορούσε κάποιος, λοιπόν, να συμπεράνει ότι η ρύθμιση του 1960 κατέρρευσε λόγω της πολιτικής ισότητας;

Δεν χωρεί καμία αμφιβολία ότι η διαφωνία για την πολιτική ισότητα βρέθηκε στο επίκεντρο της συνταγματικής κρίσης που ακολούθησε. Ωστόσο, πιστεύω πως θα ήταν λάθος να πούμε ότι αυτή από μόνη της την προκάλεσε. Έπαιξαν ρόλο, βεβαίως, η επιβίωση των στόχων της ένωσης και της διχοτόμησης, οι παράνομες οργανώσεις και των δύο πλευρών και φυσικά η διακοινοτική βία. Πρέπει, επίσης, να αποφύγουμε την εύκολη και στερεότυπη ανάγνωση ότι το σύστημα ήταν καταδικασμένο σε αποτυχία εν τη γενέσει του. Γιατί να κρύψουμε, άλλωστε, ότι η ελληνοκυπριακή πλευρά είχε από πολύ νωρίς αντιρρήσεις σε σχέση με αυτή την μορφή ισότητας και την αμφισβητούσε. Ήταν φανερό ότι δεν αποδεχόταν τον δικοινοτισμό και τον διαμοιρασμό της εξουσίας με τη μορφή και στον βαθμό που αυτός διαμορφώθηκε στη Ζυρίχη και αποτυπώθηκε τελικά στο Σύνταγμα του 1960. Αυτό, βέβαια, δεν απαλλάσσει και την τουρκοκυπριακή πλευρά από τις ευθύνες της αφού χρησιμοποίησε τους συνταγματικούς μηχανισμούς και ως μοχλό πίεσης για ζητήματα άσχετα με το αντικείμενό τους. Για παράδειγμα, οι Τουρκοκύπριοι βουλευτές χρησιμοποίησαν τη συνταγματική δυνατότητα του δικαιώματος της χωριστής πλειοψηφίας όχι για ζητήματα αυθαιρεσίας της ελληνοκυπριακής κοινότητας ως προς την ψήφιση των φορολογικών νόμων, αλλά και για άλλα ζητήματα τα οποία εκκρεμούσαν όπως ήταν η ποσόστωση 70:30 στη δημόσια υπηρεσία και το ζήτημα των χωριστών δήμων.

Σύμφωνα με τον ΟΗΕ

Τι ακριβώς σημαίνει ο ορισμός της πολιτικής ισότητας σύμφωνα με τα κείμενα του ΟΗΕ;

Η έννοια της πολιτικής ισότητας απέκτησε συγκεκριμένο περιεχόμενο στην Έκθεση του Γεν. Γραμματέα της 8ης Μαρτίου 1990 (S/21183), την οποία υιοθέτησε το Συμβούλιο Ασφαλείας με το ψήφισμα 716 της 11ης Οκτωβρίου 1991. Σύμφωνα με αυτήν, η πολιτική ισότητα δεν σημαίνει ίση αριθμητική συμμετοχή σε όλα τα όργανα του ομοσπονδιακού κράτους. Πρέπει όμως να αντικατοπτρίζεται, μεταξύ άλλων, σε τέσσερα σημεία: στην απαίτηση το ομοσπονδιακό σύνταγμα να εγκρίνεται ή να τροποποιείται με τη σύμφωνη γνώμη και των δύο κοινοτήτων, στην αποτελεσματική συμμετοχή και των δύο κοινοτήτων σε όλα τα όργανα και τις αποφάσεις της ομοσπονδιακής κυβέρνησης, σε εγγυήσεις ότι η ομοσπονδιακή κυβέρνηση δεν μπορεί να λάβει μέτρα κατά των συμφερόντων μιας κοινότητας, και στην ισότητα και την ταυτότητα των εξουσιών και αρμοδιοτήτων των δύο συνιστωσών πολιτειών.

Ίδιο status

Στην πράξη αυτό τι σημαίνει;

Σημαίνει ότι οι δύο ομόσπονδες πολιτείες, που θα αποτελούν το ομοσπονδιακό κράτος, θα έχουν το ίδιο status, δηλαδή όσες αρμοδιότητες θα έχει η μία πολιτεία τόσες θα έχει και η άλλη. Ακόμη, αναφορικά με τα ομοσπονδιακά όργανα, δηλαδή τα όργανα διακυβέρνησης του ομοσπονδιακού κράτους, σημαίνει ότι σε αυτά θα μετέχουν και οι δύο κοινότητες, αλλά όχι με αριθμητική ισότητα, αλλά με αποτελεσματική συμμετοχή. Και εδώ ακριβώς έγκειται και η μεγαλύτερη δυσκολία του όλου εγχειρήματος. Γιατί αν οι αποφάσεις των ομοσπονδιακών οργάνων λαμβάνονται με πλειοψηφία, όπως γίνεται αντιληπτό, η συμμετοχή της μικρότερης κοινότητας δεν θα είναι αποτελεσματική. Από την άλλη, αν για κάθε απόφαση απαιτείται συμμετοχή και των δύο κοινοτήτων, τότε ναι μεν η συμμετοχή της μικρότερης κοινότητας θα είναι αποτελεσματική, αλλά αυτό ενδεχομένως θα καταστήσει το κράτος μη λειτουργικό. Αυτό το ζήσαμε σε ένα βαθμό και το 1963. Θα πρέπει, λοιπόν, να βρεθούν ασφαλιστικές δικλείδες που να υποβαθμίζουν ή/και να αποκλείουν τον κίνδυνο της μη λειτουργικότητας.

Είναι, λοιπόν, αποδεκτή η «θετική ψήφος», δηλαδή τουλάχιστον μία ψήφος από κάθε κοινότητα προκειμένου να ληφθεί απόφαση σε επίπεδο ομοσπονδιακής κυβέρνησης;

Η θετική ψήφος, όπως και η εκ περιτροπής Προεδρία, είναι εργαλεία τα οποία θα μπορούσαν να συμβάλουν στην πραγμάτωση της πολιτικής ισότητας. Θα πρέπει όμως να είμαστε πολύ προσεκτικοί και να δούμε τα εργαλεία αυτά και μέσα από την εμπειρία της τριετίας 1960-1963, όπου οι δύο κοινότητες διαμοιράστηκαν την εξουσία του κράτους. Πρέπει, για παράδειγμα, να δούμε πόσο στενά οριοθετείται το πεδίο όπου ενδεχομένως να απαιτείται διπλή συναίνεση, η θετική δηλαδή ψήφος και από τις δύο κοινότητες. Πρέπει, επίσης, να δούμε αν η θετική ψήφος θα εκφράζει τη βούληση της κοινότητας ή απλώς ενός μεμονωμένου εκπροσώπου της. Ακόμη, και ίσως σημαντικότερο: τι θα γίνεται όταν η συναίνεση δεν επιτυγχάνεται; Είναι, λοιπόν, υψίστης σημασίας να εξευρεθεί ένας αξιόπιστος και αποτελεσματικός μηχανισμός επίλυσης αδιεξόδων για να μην οδηγείται το κράτος σε παράλυση.

Σωστές διαστάσεις

Δεν ανησυχείτε ότι μία ομοσπονδιακή κεντρική κυβέρνηση που δυσλειτουργεί, θα επηρεάζει την καθημερινότητα του πολίτη;

Στο ερώτημα αυτό υπάρχει μία πτυχή που συχνά παραβλέπεται. Σε μία ομοσπονδία με εκτεταμένες εξουσίες των συνιστωσών πολιτειών, η ποιότητα της καθημερινής ζωής θα εξαρτάται κυρίως από την ικανότητα και την επάρκεια της τοπικής κυβέρνησης. Τυχόν δυσλειτουργίες στο κέντρο, θα επηρεάζουν ελάχιστα την καθημερινότητα των πολιτών και την οικονομική ανάπτυξη. Αυτό, βεβαίως, δεν δικαιολογεί την αδιαφορία για τη λειτουργικότητα του κεντρικού κράτους. Θεωρώ όμως ότι βάζει τον φόβο στις σωστές του διαστάσεις.

Αναγκαία προϋπόθεση

Σήμερα η πολιτική ισότητα είναι διαπραγματεύσιμη;

Θεωρώ πως η πολιτική ισότητα ως αρχή δεν είναι διαπραγματεύσιμη. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 είναι καθιερωμένη στα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για οποιαδήποτε λύση. Όποιος πιστεύει ότι μπορεί να υπάρξει λύση του Κυπριακού χωρίς πολιτική ισότητα, νομίζω πως απλώς δεν συζητά για λύση. Εκείνο το οποίο είναι διαπραγματεύσιμο είναι αφενός το περιεχόμενο της πολιτικής ισότητας και αφετέρου με ποιους μηχανισμούς θα διασφαλίζεται η λειτουργικότητα του κράτους και η αποφυγή αδιεξόδων.

Όμως, οι επικριτές λένε ότι είναι ο προθάλαμος της συνομοσπονδίας.

Πιστεύω ότι τέτοιου είδους επικρίσεις συγχέουν δύο διαφορετικά πράγματα. Η πολιτική ισότητα θα λειτουργήσει μέσα σε ένα κράτος με μία κυριαρχία, μία διεθνή προσωπικότητα και μία ιθαγένεια, όπως προβλέπουν οι Συμφωνίες Υψηλού Επιπέδου του 1977 και του 1979, καθώς και τα σχετικά ψηφίσματα του ΟΗΕ. Με άλλα λόγια, η πολιτική ισότητα αφορά τον τρόπο με τον οποίο οι κοινότητες θα συμμετέχουν στο κοινό κράτος και όχι το δικαίωμα να αποχωρήσουν από αυτό, κάτι που θα τους έδινε ενδεχομένως η κυριαρχική ισότητα, η οποία και δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή.

Το μάθημα του ’60

Και αν έπρεπε να συμπυκνώσετε σε μία φράση το μάθημα του 1960 για την πολιτική ισότητα, για μια μελλοντική λύση;

Θα έλεγα πως δεν αρκεί να συμφωνηθεί μόνον ότι οι δύο κοινότητες είναι πολιτικά ίσες. Θα πρέπει να σχεδιασθεί και να οικοδομηθεί ένα κράτος, στο πλαίσιο του οποίου η πολιτική ισότητα να μπορεί να λειτουργήσει. Το 1960 μας έδειξε τι συμβαίνει, όταν υπάρχουν ισχυρά δικαιώματα προστασίας χωρίς επαρκείς μηχανισμούς επίλυσης αδιεξόδων και χωρίς την αναγκαία πολιτική αποδοχή. Μία νέα συμφωνία θα πρέπει να αποφύγει και τα δύο άκρα. Ούτε η πλειοψηφία να μπορεί να κυβερνά μονίμως αγνοώντας τη μικρότερη κοινότητα, αλλά ούτε η μικρότερη κοινότητα να μπορεί να μπλοκάρει τη λειτουργία του κράτους χωρίς θεσμική διέξοδο. Ενδεχομένως, το δυσκολότερο μέρος της λύσης να είναι το να συμφωνήσουμε στους κανόνες, με τους οποίους αυτή η ισότητα θα μετατραπεί σε καθημερινή διακυβέρνηση. Και ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο μάθημα της ιστορίας του 1960. Ένα Σύνταγμα μπορεί να προβλέπει ισορροπίες. Ωστόσο, για να λειτουργήσουν αυτές οι ισορροπίες χρειάζεται κάτι που δεν θα φτάνει απλώς να αναγράφεται στα άρθρα του. Προϋποτίθεται, δηλαδή, η πολιτική αποδοχή της ίδιας της ιδέας της εταιρικής σχέσης.