*Πανίκου Αργυρίδη
Ξεκινήσαμε ακόμη μια νέα χρονιά με τεράστιες προκλήσεις αλλά και ευκαιρίες τόσο σε εθνικό, όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο και η αγορά εργασίας καλείται να διαχειριστεί τα συσσωρευμένα προβλήματα των προηγούμενων κρίσεων και να αντιμετωπίσει τις νέες προκλήσεις.
Καθώς τα κράτη λειτουργούν μόνιμα πλέον σε ένα παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον που οι εξελίξεις επηρεάζουν τις οικονομίες, την αγορά εργασίας και κατ' επέκταση την ίδια την κοινωνία σε όλα της τα επίπεδα, η ψηφιοποίηση και η αυτοματοποίηση επιταχύνουν τον μετασχηματισμό των παραδοσιακών θέσεων εργασίας, απαιτώντας συνεχή αναβάθμιση δεξιοτήτων (reskilling) και καινοτόμες προσεγγίσεις στην εκπαίδευση και την κατάρτιση.
Οι ακόλουθες 5 μεγαλύτερες παγκόσμιες προκλήσεις της αγοράς εργασίας σήμερα είναι ένα σύνολο αλληλοσυνδεόμενων κρίσιμων ζητημάτων που καθορίζουν πώς δουλεύουμε, τι δουλειές υπάρχουν, ποιες δουλειές καταργούνται και ποιες νέες δημιουργούνται, αλλά και πώς αυτές ανταμείβονται.
1. Τεχνολογική αλλαγή και η επίδραση της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI)
Η AI και η αυτοματοποίηση αλλάζουν ριζικά πολλές θέσεις εργασίας, κάποιες καταργούνται, κάποιες μεταμορφώνονται αλλά και νέες θέσεις δημιουργούνται. Πολλές δεξιότητες που ήταν πολύτιμες παλιότερα θα γίνουν λιγότερο αναγκαίες, ενώ η ζήτηση για δεξιότητες σε AI, ψηφιακά εργαλεία και υψηλή τεχνική κατάρτιση αυξάνεται. Αυτό δημιουργεί μεγάλο κενό δεξιοτήτων ανάμεσα σε όσα ζητούν οι εργοδότες και όσα μπορούν να προσφέρουν οι εργαζόμενοι, με αποτέλεσμα, πολλά άτομα χρειάζεται να επανακαταρτιστούν (reskilling/upskilling), αρκετές θέσεις εργασίας εκτοπίζονται σε καθήκοντα που μπορούν να αυτοματοποιηθούν και παράλληλα, αυξάνονται δυστυχώς οι ανισότητες, καθώς όσοι έχουν δεξιότητες «του μέλλοντος» ωφελούνται περισσότερο από την αλλαγή.
Η είσοδος της Τεχνητής Νοημοσύνης πρέπει να έχουμε υπόψη ότι από μόνη της δεν διασφαλίζει τη βελτίωση της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών και σίγουρα δεν εγγυάται την ηθική πτυχή ή τη διατήρηση της ανθρώπινης επαφής και κρίσης, κάτι που παραμένει θεμελιώδες σε πολλούς τομείς. Αντίθετα, η επιτυχής ενσωμάτωση της AI απαιτεί τη θέσπιση ισχυρών ρυθμιστικών πλαισίων και τη συνεχή επένδυση στην ανάπτυξη των «soft skills» (όπως η ενσυναίσθηση, η κριτική σκέψη και η δημιουργικότητα), τα οποία η μηχανική μάθηση δεν μπορεί να αναπαράγει. Η πρόκληση επομένως δεν είναι μόνο τεχνολογική, αλλά βαθιά κοινωνική και ηθική.
2. Δημογραφικές αλλαγές και έλλειψη εργατικού δυναμικού
Σε πολλές ανεπτυγμένες χώρες ο πληθυσμός γηράσκει και μειώνεται, με αποτέλεσμα να παρουσιάζεται έλλειψη εργαζομένων σε κρίσιμους τομείς όπως η υγεία και η παραγωγή. Παράλληλα σε κάποιες αναπτυσσόμενες οικονομίες η αύξηση του εργατικού δυναμικού απαιτεί νέες θέσεις εργασίας και επενδύσεις σε δεξιότητες.
Αυτή η δυσαναλογία δημιουργεί μια παγκόσμια ανισορροπία, η οποία τροφοδοτεί έντονες μεταναστευτικές ροές και αναγκάζει τις επιχειρήσεις να επανεξετάσουν τα μοντέλα λειτουργίας τους.
Για τις γηράσκουσες κοινωνίες, η αυτοματοποίηση δεν αποτελεί πλέον μόνο επιλογή ανταγωνιστικότητας, αλλά αναγκαιότητα για την κάλυψη του κενού παραγωγικότητας. Ταυτόχρονα, η επιμήκυνση του εργασιακού βίου, καθιστά επιτακτική τη διά βίου μάθηση, ώστε οι μεγαλύτεροι σε ηλικία εργαζόμενοι να παραμείνουν ενεργοί. Αντίστοιχα, η διαχείριση του νεανικού δυναμικού στις αναπτυσσόμενες χώρες απαιτεί ισχυρές υποδομές εκπαίδευσης και θεσμικές μεταρρυθμίσεις, προκειμένου η δημογραφική αυτή «έκρηξη» να μετατραπεί σε ευκαιρία οικονομικής ανάπτυξης και όχι σε πηγή κοινωνικής αστάθειας.
3. Ανισότητες και μη επαρκής πρόσβαση σε ευκαιρίες
Η ανισότητα εισοδήματος και ευκαιριών παραμένει υψηλή στις περισσότερες χώρες του κόσμου. Αναπτυγμένες χώρες και μεγάλες επιχειρήσεις κερδίζουν περισσότερα από τις τεχνολογικές αλλαγές, ενώ εργαζόμενοι με χαμηλή μόρφωση ή δεξιότητες μένουν πίσω. Αυτό επηρεάζει ιδιαίτερα νέους, γυναίκες και πληθυσμούς με μικρότερη πρόσβαση σε εκπαίδευση.
Το ψηφιακό χάσμα δεν περιορίζεται πλέον μόνο στην πρόσβαση στο διαδίκτυο, αλλά επεκτείνεται στην ικανότητα ουσιαστικής αξιοποίησης των νέων εργαλείων για επαγγελματική ανέλιξη.
Αν δεν υπάρξουν συντονισμένες παρεμβάσεις, η τεχνολογική πρόοδος κινδυνεύει να εδραιώσει έναν «κόσμο δύο ταχυτήτων», όπου η ευημερία θα συγκεντρώνεται σε μια περιορισμένη ελίτ ειδικών. Η διασφάλιση της ισότιμης πρόσβασης σε ποιοτική εκπαίδευση, η ενίσχυση των κοινωνικών δικτύων προστασίας και η προώθηση συμπεριληπτικών πολιτικών πρόσληψης είναι απαραίτητα στοιχεία για να μετατραπεί η καινοτομία σε όχημα κοινωνικής δικαιοσύνης και όχι σε εργαλείο περαιτέρω διαχωρισμού.
4. Διαρθρωτικό κενό δεξιοτήτων και εκπαίδευσης
Η ταχύτητα με την οποία αλλάζουν οι απαιτήσεις της αγοράς, ξεπερνά την ικανότητα του εκπαιδευτικού και επαγγελματικού συστήματος να ανταποκριθεί. Πολλές θέσεις εργασίας μένουν κενές, όχι γιατί δεν υπάρχουν εργαζόμενοι, αλλά γιατί δεν έχουν τις σωστές δεξιότητες. Αυτό το διαρθρωτικό κενό υποδηλώνει μια διάσταση ανάμεσα στην προσφορά και τη ζήτηση εργασίας, η οποία επιβραδύνει την οικονομική ανάπτυξη και δημιουργεί φαινόμενα ταυτόχρονης ανεργίας και έλλειψης προσωπικού.
Για να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά η πρόκληση, απαιτείται μια ριζική αναθεώρηση του τρόπου που αντιλαμβανόμαστε την εκπαίδευση, δίνοντας έμφαση στην ευελιξία, την πρακτική κατάρτιση (όπως η μαθητεία) και την καλλιέργεια μεταγνωστικών δεξιοτήτων (μαθαίνω πώς να μαθαίνω). Η συνεργασία μεταξύ εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, κυβερνήσεων και του ιδιωτικού τομέα είναι κρίσιμη για τη συνεχή προσαρμογή των προγραμμάτων σπουδών στις πραγματικές ανάγκες της αγοράς και για την προώθηση μιας κουλτούρας διά βίου μάθησης.
5. Οικονομική αβεβαιότητα και αδύναμη παραγωγικότητα
Παρά την ανάπτυξη, πολλές οικονομίες αντιμετωπίζουν το πρόβλημα της χαμηλής παραγωγικότητας, σε συνδυασμό με υψηλό κόστος ζωής και ασταθείς επενδύσεις, που εμποδίζουν τη δημιουργία νέων, ποιοτικών θέσεων εργασίας.
Αυτή η κατάσταση δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο: η χαμηλή παραγωγικότητα οδηγεί σε στασιμότητα μισθών και υποαπασχόληση, γεγονός που με τη σειρά του μειώνει την καταναλωτική δύναμη και αποθαρρύνει τις μακροπρόθεσμες επενδύσεις.
Για να σπάσει αυτός ο κύκλος, απαιτούνται διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις που να ενθαρρύνουν την καινοτομία, τη στήριξη των μικρομεσαίων επιχειρήσεων και τη διοχέτευση κεφαλαίων σε τομείς υψηλής προστιθέμενης αξίας. Η βελτίωση της παραγωγικότητας δεν επιτυγχάνεται πλέον μέσω της εντατικοποίησης της εργασίας, αλλά μέσω της υιοθέτησης νέων τεχνολογιών, της βελτίωσης των οργανωσιακών δομών και, κυρίως, μέσω της επένδυσης στο ανθρώπινο κεφάλαιο, διασφαλίζοντας έτσι τη δημιουργία ενός βιώσιμου και ανθεκτικού οικονομικού μέλλοντος.
Με βάση τα πιο πάνω, ως κοινωνικοί εταίροι θα πρέπει να προσεγγίσουμε με επάρκεια την αντιμετώπιση των πιο πάνω προκλήσεων. Η διασφάλιση ενός βιώσιμου και ανθεκτικού οικονομικού μέλλοντος περνά μέσα από τρεις κεντρικούς πυλώνες, την ενίσχυση του κοινωνικού διαλόγου και την αποτελεσματική λειτουργία του, τη δίκαιη μετάβαση στην εργασία (just transition) και τη δημοκρατία στην εργασία.
Ιδιαίτερα κρίσιμος και καταλυτικός είναι ο αναγκαίος σύγχρονος ρόλος των κοινωνικών εταίρων σε ευρωπαϊκό επίπεδο, της ETUC και των ευρωπαϊκών εργοδοτικών οργανώσεων, όπου οι παρεμβάσεις μπορούν να μετατραπούν σε δεσμευτικές πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), έτσι ώστε οι αλλαγές να είναι όσο το δυνατόν πιο ανώδυνες και δίκαιες για σημερινούς και αυριανούς εργαζόμενους.
*Γενικού οργανωτικού ΣΕΚ
