Πάνω από 750 είναι οι υποψήφιοι στις βουλευτικές εκλογές της 24ης Μαΐου, περισσότεροι από κάθε άλλη φορά, εκπροσωπώντας 19 κόμματα. Θρίαμβος της Δημοκρατίας, θα μπορούσε κάποιος δικαιολογημένα να πει αφού το μεγάλο ενδιαφέρον για ανάμειξη στα κοινά συνιστά έναν υψηλό δείκτη υγείας του πολιτικού μας συστήματος. Από την άλλη βεβαίως υπάρχει και η ουσία της πολιτικής, που είναι η τέχνη της επίλυσης των προβλημάτων της χώρας. Τα προβλήματα ως γνωστό δεν λύνονται με συνθήματα, δεν ξεπερνιούνται με ατάκες αλλά με πραγματική διάθεση να εξευρεθούν λύσεις.
Ας ξεκινήσουμε με μια παραδοχή: ότι η Κύπρος βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σημείο ισορροπίας, όπου η καθημερινότητα πιέζει, οι θεσμοί δοκιμάζονται και το μέλλον δεν θεωρείται πλέον δεδομένο. Η πολιτική δεν μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί ως διαχείριση της φθοράς. Οφείλει να γίνει εργαλείο λύσεων. Μπορούν να αλλάξουν τα πράγματα μέσα από την ψήφο των πολιτών στις επερχόμενες βουλευτικές εκλογές;
Σε αυτό το πλαίσιο, 10 ζητήματα ξεχωρίζουν ως κυρίαρχα. Όχι γιατί είναι τα μόνα αλλά γιατί διαπερνούν οριζόντια την κοινωνία και καθορίζουν την ποιότητα ζωής, την εμπιστοσύνη και την προοπτική της χώρας. Πρόκειται για 10 θέματα που, παρ’ όλο που βρίσκονται συνεχώς στην επικαιρότητα, δεν μελετούνται ποτέ επαρκώς και ως εκ τούτου δεν λύνονται.
1. Ακρίβεια και κόστος ζωής
Η ακρίβεια δεν είναι ένα συγκυριακό φαινόμενο. Είναι πλέον δομικό χαρακτηριστικό της κυπριακής οικονομίας. Τα στοιχεία δείχνουν ότι τα τελευταία χρόνια το κόστος στέγασης αυξήθηκε με ρυθμούς πολλαπλάσιους των μισθών, τα βασικά αγαθά, από τρόφιμα μέχρι ενέργεια, επιβαρύνουν δυσανάλογα τα χαμηλά και μεσαία εισοδήματα.
Η Κύπρος καταγράφεται σταθερά στις χώρες με τις υψηλότερες τιμές ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρωπαϊκή Ένωση, λόγω της εξάρτησης από εισαγόμενα καύσιμα και της καθυστέρησης στην πράσινη μετάβαση. Την ίδια ώρα, η αγορά ενοικίων, ιδιαίτερα στη Λευκωσία και τη Λεμεσό, παρουσιάζει εκρηκτικές αυξήσεις. Τα τελευταία στοιχεία, που ανέλυσε το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Συνδικάτων, έρχονται να προστεθούν σε σειρά άλλων δεδομένων που καταδεικνύουν το μέγεθος του προβλήματος, με τους μισθούς να μην αρκούν για να καλύψουν το αυξημένο κόστος στέγασης. Όπως διαπιστώνεται, το μέσο κόστος ενοικίασης ενός διαμερίσματος δύο υπνοδωματίων στη Λευκωσία ανέρχεται στο 85% του κατώτατου μισθού των €1.088, δηλαδή €924. Όσον αφορά τον μέσο όρο ενοικίων στην Κύπρο, τα στοιχεία δείχνουν ότι ανέρχεται στο 42,4% του κατώτατου μισθού, δηλαδή €461. Σε πόλεις όπως η Λεμεσός είναι γνωστό ότι τα ενοίκια είναι πολύ πιο υψηλά.
Πώς λύνεται το θέμα; Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο επιδοματική. Χρειάζεται συνδυασμός πολιτικών: ενίσχυση του ανταγωνισμού στην αγορά, αυστηρότερος έλεγχος σε φαινόμενα αισχροκέρδειας, επιτάχυνση των επενδύσεων σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αλλά και μια ολοκληρωμένη στεγαστική πολιτική που θα αυξήσει την προσφορά προσιτής κατοικίας. Χωρίς αυτά η ακρίβεια θα συνεχίσει να λειτουργεί ως μηχανισμός διεύρυνσης ανισοτήτων με το 50% των πολιτών ήδη να δηλώνει ότι δεν βγάζει τον μήνα ή ακόμα ότι ζει κάτω από το όριο της φτώχειας.
2. Διαφθορά και θεσμική αξιοπιστία
Η κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς δεν είναι αφηρημένη έννοια. Αποτυπώνεται σε έρευνες κοινής γνώμης, όπου οι πολίτες δηλώνουν σε υψηλά ποσοστά ότι δεν εμπιστεύονται την πολιτική ηγεσία ή τη Δικαιοσύνη. Υποθέσεις όπως το σκάνδαλο των πολιτογραφήσεων αλλά και οι επαναλαμβανόμενες καταγγελίες για σύγκρουση συμφερόντων έχουν διαμορφώσει μια εικόνα ατιμωρησίας.
Σύμφωνα με το ευρωβαρόμετρο, το 94% των Κυπρίων θεωρεί ότι το πρόβλημα της διαφθοράς είναι ευρέως διαδεδομένο στη χώρα. Το 88% των Κυπρίων εκτιμά ότι υπάρχει διαφθορά στα τοπικά/περιφερειακά δημόσια θεσμικά όργανα, ενώ το 89% πιστεύει ότι υπάρχει διαφθορά στα εθνικά θεσμικά όργανα. Η Κύπρος κατατάσσεται στην 3η θέση στην ΕΕ, με το 72% των εταιρειών να θεωρεί τη διαφθορά πρόβλημα στις επιχειρηματικές δραστηριότητες.
Παρά τη δημιουργία θεσμών όπως η Αρχή κατά της Διαφθοράς, η αποτελεσματικότητα στην πάταξη του φαινομένου παραμένει ζητούμενο, αφού και αυτό το Σώμα ταχέως οδηγείται στην απαξίωση λόγω των μεγάλων καθυστερήσεων στην ανακοίνωση των πορισμάτων του αλλά και στην επίδειξη της απαραίτητης διαφάνειας. Η καθυστέρηση στην απονομή δικαιοσύνης είναι επίσης κρίσιμος παράγοντας: υποθέσεις που εκκρεμούν για χρόνια υπονομεύουν την έννοια της λογοδοσίας.
Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης απαιτεί συγκεκριμένα βήματα: επιτάχυνση των δικαστικών διαδικασιών μέσω ψηφιοποίησης και ενίσχυσης των δικαστηρίων, πλήρη διαφάνεια στη λήψη αποφάσεων της Εκτελεστικής Εξουσίας, ουσιαστική ενδυνάμωση ανεξάρτητων Αρχών με επαρκείς πόρους και αρμοδιότητες. Χωρίς αυτά κάθε άλλη πολιτική μεταρρύθμιση θα σκοντάφτει σε ένα περιβάλλον καχυποψίας.
3. Υπογεννητικότητα: Η Κύπρος που γερνά
Η υπογεννητικότητα στην Κύπρο εξελίσσεται σε μια αθόρυβη αλλά βαθιά κρίση, με τον πληθυσμό να γερνά και τις γεννήσεις να παραμένουν κάτω από τα επίπεδα αναπλήρωσης. Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο την οικογένεια αλλά επηρεάζει την οικονομία, το συνταξιοδοτικό σύστημα και τη βιωσιμότητα των δημόσιων υπηρεσιών.
Η αντιμετώπισή του θα μπορούσε να επιτευχθεί βραχυπρόθεσμα με σοβαρή αύξηση των επιδομάτων γέννησης. Μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα απαιτείται μια ολοκληρωμένη στρατηγική που θα μειώνει το πραγματικό κόστος δημιουργίας οικογένειας. Πρώτο και καθοριστικό βήμα είναι η στεγαστική πολιτική, με προσιτή κατοικία για νέα ζευγάρια. Παράλληλα, η ενίσχυση των δημόσιων και επιδοτούμενων παιδικών σταθμών και η καθιέρωση ευέλικτων μορφών εργασίας μπορούν να διευκολύνουν την ισορροπία επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής.
Σε σύγκριση με το γειτονικό Ισραήλ, στην Κύπρο η τεκνοποίηση επηρεάζεται έντονα από το κόστος ζωής. Η στέγαση, οι παιδικοί σταθμοί και η καθημερινή φροντίδα παιδιών λειτουργούν αποτρεπτικά, ιδιαίτερα για τα νέα ζευγάρια. Τα επιδόματα υπάρχουν αλλά είναι περιορισμένα και συχνά αποσπασματικά. Η πολιτική στήριξης της οικογένειας δεν έχει αποκτήσει ακόμη τον χαρακτήρα μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής. Αντίθετα, στο Ισραήλ η στήριξη είναι πολυεπίπεδη και διαχρονική. Σοβαρά οικογενειακά επιδόματα, εκτεταμένες άδειες μητρότητας, επιδοτούμενη παιδική φροντίδα και –κυρίως– γενναιόδωρη κάλυψη θεραπειών υπογονιμότητας δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου η απόφαση για παιδί δεν μετατρέπεται σε οικονομικό ρίσκο. Το κράτος δεν παρεμβαίνει απλώς εκ των υστέρων αλλά διαμορφώνει συνθήκες που ευνοούν τη δημιουργία οικογένειας.
4. Στέγαση και αστική ανάπτυξη
Το στεγαστικό ζήτημα στην Κύπρο δεν αφορά πλέον μόνο τις ευάλωτες ομάδες. Αφορά τη μεσαία τάξη, τους νέους εργαζομένους, ακόμη και ζευγάρια με σταθερό εισόδημα. Η αύξηση της ζήτησης, σε συνδυασμό με επενδυτικά προγράμματα και περιορισμένη προσφορά, έχει οδηγήσει σε τιμές που αποκλείουν σημαντικό μέρος του πληθυσμού.
Ταυτόχρονα, η αστική ανάπτυξη χαρακτηρίζεται από αποσπασματικότητα. Περιοχές αναπτύσσονται χωρίς επαρκείς υποδομές, η κυκλοφοριακή συμφόρηση επιδεινώνεται, ενώ η έλλειψη πρασίνου και δημόσιων χώρων επηρεάζει την ποιότητα ζωής.
Η εμπειρία άλλων ευρωπαϊκών χωρών δείχνει ότι η λύση βρίσκεται σε μακροπρόθεσμο σχεδιασμό. Δημιουργία αποθέματος κοινωνικής κατοικίας, αξιοποίηση κρατικής γης για προσιτές αναπτύξεις, αυστηρότερος πολεοδομικός έλεγχος και επενδύσεις σε βιώσιμη κινητικότητα –από δημόσιες συγκοινωνίες μέχρι ποδηλατικές υποδομές. Χωρίς συνολικό σχέδιο, οι πόλεις θα συνεχίσουν να αναπτύσσονται με όρους αγοράς και όχι κοινωνικής συνοχής. Ειδικά σε πόλεις όπως η Λευκωσία και η Λεμεσός η κατασκευή κάποιων δρόμων(π.χ. Λευκωσίας-Τροόδους και Λεμεσού-Πλατρών) θα μπορούσε να απαμβλύνει σημαντικά το πρόβλημα, αφού χιλιάδες νέοι θα παρέμεναν ή και θα μετακόμιζαν στις κοινότητές τους.
5. Η Παιδεία πάσχει στη φιλοσοφία της
Η Παιδεία στην Κύπρο αντιμετωπίζει μια σειρά από παιδαγωγικές προκλήσεις που επηρεάζουν ουσιαστικά την ποιότητα της μάθησης και την προετοιμασία των μαθητών για το μέλλον. Το εκπαιδευτικό σύστημα παραμένει σε μεγάλο βαθμό εξετασιοκεντρικό, με έμφαση στην αποστήθιση και την αναπαραγωγή γνώσης, αντί στην καλλιέργεια κριτικής σκέψης, δημιουργικότητας και δεξιοτήτων επίλυσης προβλημάτων. Οι Παγκύπριες Εξετάσεις καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τη σχολική εμπειρία, δημιουργώντας έντονο άγχος και περιορίζοντας τον παιδαγωγικό ρόλο του σχολείου.
Ταυτόχρονα, παρατηρείται αποσύνδεση μεταξύ σχολείου και αγοράς εργασίας, με αποτέλεσμα πολλοί απόφοιτοι να μην διαθέτουν τις δεξιότητες που απαιτεί η σύγχρονη οικονομία. Η περιορισμένη αξιοποίηση της τεχνολογίας και η ανεπαρκής επιμόρφωση των εκπαιδευτικών σε σύγχρονες μεθόδους διδασκαλίας επιβαρύνουν περαιτέρω την κατάσταση. Επιπλέον, το σύστημα δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στις διαφορετικές ανάγκες των μαθητών, ενώ οι ανισότητες εντείνονται.
Η μετάβαση σε ένα πιο ευέλικτο, μαθητοκεντρικό μοντέλο Εκπαίδευσης αποτελεί αναγκαία συνθήκη, ώστε το σχολείο να πάψει να λειτουργεί ως μηχανισμός εξετάσεων και να μετατραπεί σε χώρο ουσιαστικής μάθησης και ανάπτυξης. Δυστυχώς, όσες φορές αυτό έχει επιχειρηθεί συνάντησε την αντίδραση των εκπαιδευτικών, οι οποίοι αντιμετωπίζουν την Εκπαίδευση συντεχνιακά, προς όφελός τους και σίγουρα όχι προς όφελος των μαθητών.
6. Κυπριακό και γεωπολιτική θέση- η στρατηγική που λείπει
Το Κυπριακό παραμένει το καθοριστικό ζήτημα για το μέλλον της χώρας. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται στασιμότητα, σε συνδυασμό με μια αυξανόμενη αίσθηση κόπωσης στην κοινωνία. Η απουσία διαπραγματεύσεων αλλά και η έλλειψη σαφούς στρατηγικής δημιουργούν ένα επικίνδυνο κενό. Στην πραγματικότητα οι Κύπριοι πολιτικοί και κυρίως ο τέως Πρόεδρος Αναστασιάδης και ο νυν Πρόεδρος Χριστοδουλίδης έπαιξαν και παίζουν ανεύθυνα με τον χρόνο προβληματίζοντας τη διεθνή κοινή γνώμη κατά πόσον επιδιώκουν λύση ή όχι.
Την ίδια ώρα, η Κύπρος βρίσκεται σε μια περιοχή με αυξημένη γεωπολιτική σημασία. Οι ενεργειακές εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο, οι σχέσεις Ευρωπαϊκής Ένωσης-Τουρκίας αλλά και οι περιφερειακές εντάσεις επηρεάζουν άμεσα τις επιλογές της χώρας.
Η πρόκληση είναι να μετατραπεί αυτή η γεωπολιτική θέση σε πλεονέκτημα. Αυτό σημαίνει ενεργή διπλωματία, αξιοποίηση της ιδιότητας του κράτους μέλους της ΕΕ αλλά και επανατοποθέτηση του Κυπριακού σε ένα πλαίσιο που να συνδυάζει ρεαλισμό και συνέπεια. Χωρίς στρατηγική, η στασιμότητα ήδη έχει παγιωθεί ως νέα κανονικότητα και οδεύει προς τη λύση δύο κρατών.
7. Κυκλοφοριακό και μετακινήσεις– μια καθημερινή ασφυξία
Η εξάρτηση της Κύπρου από το ιδιωτικό αυτοκίνητο είναι σχεδόν απόλυτη. Η απουσία ενός ολοκληρωμένου και αξιόπιστου συστήματος δημόσιων μεταφορών μετατρέπει τη μετακίνηση σε καθημερινή δοκιμασία. Στη Λευκωσία και τη Λεμεσό, οι ώρες αιχμής θυμίζουν μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, χωρίς όμως τις αντίστοιχες εναλλακτικές επιλογές. Το κυκλοφοριακό δεν είναι απλώς ζήτημα ταλαιπωρίας. Επηρεάζει την παραγωγικότητα, αυξάνει το κόστος ζωής και επιβαρύνει το περιβάλλον. Χωρίς επενδύσεις σε δημόσιες συγκοινωνίες, έξυπνα συστήματα διαχείρισης κυκλοφορίας και βιώσιμη κινητικότητα, το πρόβλημα θα επιδεινώνεται και η ζωή στις πόλεις θα γίνεται αφόρητη.
8. Κλιματική αλλαγή, ενέργεια και λειψυδρία
Η Κύπρος βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της κλιματικής κρίσης. Οι παρατεταμένοι καύσωνες, η μείωση των βροχοπτώσεων και η αυξανόμενη πίεση στους υδατικούς πόρους δεν αποτελούν σενάρια αλλά πραγματικότητα. Η λειψυδρία επηρεάζει ήδη τη γεωργία, την οικονομία και την καθημερινότητα των πολιτών. Αν τους μήνες Μάρτιο και Απρίλιο δεν είχαμε ικανοποιητικές βροχές το καλοκαίρι θα πίναμε νερό με το κουπόνι. Την ίδια ώρα, η ενεργειακή μετάβαση καθυστερεί, διατηρώντας την εξάρτηση από ορυκτά καύσιμα. Το υψηλό ενεργειακό κόστος λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής της ακρίβειας, επηρεάζοντας την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας και το διαθέσιμο εισόδημα των πολιτών. Τρανταχτή αντίφαση είναι ότι παράγουμε και πετάμε τεράστιες ποσότητες ρεύματος από τα φωτοβολταϊκά διότι δεν υπήρξε πρόνοια για αποθήκευσή του. Η αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί συντονισμένη στρατηγική: επενδύσεις σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, εξοικονόμηση νερού, εκσυγχρονισμό των υποδομών, περισσότερες αφαλατώσεις και αλλαγή νοοτροπίας. Διαφορετικά, η κρίση θα μετατραπεί σε μόνιμο περιορισμό ανάπτυξης.
9. Οικονομία και η εξάρτηση από λίγους τομείς
Η κυπριακή οικονομία παραμένει εξαρτημένη από λίγους τομείς, όπως οι υπηρεσίες, τα ακίνητα και ο τουρισμός. Κάπως έτσι παραμένει ευάλωτη σε εξωτερικούς κραδασμούς (π.χ. κρίσεις, γεωπολιτικές εντάσεις), ενώ η έλλειψη επαρκούς διαφοροποίησης περιορίζει τη δημιουργία σταθερών και καλά αμειβόμενων θέσεων εργασίας. Με απλά λόγια, όταν η ανάπτυξη στηρίζεται σε λίγους πυλώνες (βλέπουμε τι γίνεται φέτος με τον τουρισμό), δη ανθεκτικότητα της χώρας δοκιμάζεται κάθε φορά που αλλάζουν οι συνθήκες. Η χώρα χρειάζεται ένα νέο αναπτυξιακό μοντέλο, που θα επενδύει περισσότερο στην καινοτομία, την τεχνολογία και την έρευνα, τομείς στους οποίους οφείλουμε να παραδεχτούμε ότι καταβάλλεται προσπάθεια. Η προσπάθεια πάντως μέχρι στιγμής δεν οδηγεί σε σοβαρή διαφοροποίηση, οπότε η ανάπτυξη θα συνεχίσει να είναι ευκαιριακή και άνιση.
10. Χαμηλοί μισθοί
Το πρόβλημα των χαμηλών μισθών σε σχέση με το κόστος ζωής στην Κύπρο αποτελεί μία από τις πιο πιεστικές καθημερινές πραγματικότητες για τα νοικοκυριά. Παρά την οικονομική ανάπτυξη των τελευταίων ετών, οι απολαβές δεν ακολουθούν την αύξηση των τιμών σε βασικά αγαθά, ενοίκια και ενέργεια, αφού ακόμα ο κατώτατος μισθός δεν έχει ξεπεράσει τα 1.000 ευρώ τον μήνα. Το αποτέλεσμα είναι η σταδιακή διάβρωση της αγοραστικής δύναμης, με όλο και περισσότερους εργαζομένους να δυσκολεύονται να καλύψουν βασικές ανάγκες. Η κατάσταση πλήττει ιδιαίτερα τους νέους και τη μεσαία τάξη, περιορίζοντας την κατανάλωση, την αποταμίευση και τελικά την ίδια την οικονομική κινητικότητα της χώρας.
Πώς αλληλεπιδρούν μεταξύ τους;
Τα 10 αυτά ζητήματα δεν λειτουργούν ανεξάρτητα. Η ακρίβεια επηρεάζει τη στέγαση. Η έλλειψη εμπιστοσύνης στους θεσμούς επηρεάζει την οικονομική δραστηριότητα. Η έλλειψη πραγματικής Παιδείας, σε συνδυασμό με την απουσία προοπτικής για τους νέους, συνδέεται με την ευρύτερη πολιτική και οικονομική σταθερότητα και οδηγεί στην υπογεννητικότητα.
Όλοι αντιλαμβανόμαστε ότι οι λύσεις δεν είναι εύκολες ούτε ανώδυνες. Απαιτούν συγκρούσεις με κατεστημένα συμφέροντα, αλλαγή νοοτροπίας και συνέπεια στην εφαρμογή.
Αν κάτι χρειάζεται σήμερα η Κύπρος δεν είναι περισσότερες υποσχέσεις. Είναι μια πολιτική που να αναγνωρίζει την πραγματικότητα και να τολμά να την αλλάξει. Δυστυχώς, παρακολουθώντας το πολιτικό προσωπικό της χώρας όπως αυτό παρουσιάζεται μέσα από δηλώσεις, εμφανίσεις και συνεντεύξεις, διαπιστώνουμε ότι κάτι σοβαρό μας λείπει. Με την πολιτική ασχολούνται κατά κύριο λόγο οι κάτω του μετρίου, η δε πολιτική βούληση και αποφασιστικότητα για εξεύρεση λύσεων έχουν υποκατασταθεί από την ανάγκη προσωπικής προβολής και το show. Όλοι οι υποψήφιοι έχουν θέσεις επί παντός επιστητού, με τους περισσότερους να ανοητολογούν. Δεν βλέπουμε να επικεντρώνονται στα 5-10 βασικά θέματα που πραγματικά μας απασχολούν για να βρουν λύσεις. Αν στα επόμενα πέντε χρόνια καταφέρουμε να περιορίσουμε τα προβλήματα διαφθοράς, στέγης, συγκοινωνιών, υπογεννητικότητας, αν διευρύνουμε τους ορίζοντες της οικονομίας και της Παιδείας κι αν ακόμα λύσουμε το Κυπριακό, σκεφτείτε πόσο καλύτερη κοινωνία θα είμαστε.
