Η Προσωπική Απεσταλμένη του ΟΗΕ Μαρία Άνχελα Ολγκίν δήλωσε στον «Π» ότι ο ΟΗΕ προετοιμάζει ένα έγγραφο συγκλίσεων, με βάση τα αρχεία μέχρι τις συνομιλίες στο Κραν Μοντανά, το οποίο μόλις ολοκληρωθεί θα δοθεί στους δύο ηγέτες. Τόνισε ότι οι δύο πλευρές δεν μπορούν να επιλέγουν ποιες συγκλίσεις αποδέχονται και ποιες όχι, καθώς η διακυβέρνηση, η ασφάλεια και οι εγγυήσεις, το εδαφικό και το περιουσιακό είναι αλληλένδετα. Σκοπός του εγγράφου είναι να καταγράψει με ακρίβεια τις προηγούμενες συγκλίσεις και να διευκολύνει την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων. Στην ουσία, ο ΟΗΕ θέλει να διατηρήσει τη λογική του ενιαίου πακέτου στις συνομιλίες, πράγμα που σημαίνει ότι η πρόοδος σε ένα βασικό ζήτημα δεν μπορεί να απομονωθεί από τα υπόλοιπα. Εάν οι δύο πλευρές σημειώσουν πρόοδο στα ΜΟΕ, στη μεθοδολογία και στην ουσία, ο ΟΗΕ θα επιδιώξει να τις φέρει σε ένα σημείο όπου θα πρέπει να αποφασίσουν αν θα κάνουν το τελευταίο βήμα προς τη συμφωνία ή αν θα αποχωρήσουν.
Τεχνικό αλλά κρίσιμο
Η καταγραφή των συγκλίσεων, ωστόσο, δεν είναι τόσο απλή υπόθεση. Ο ΟΗΕ και οι δύο πλευρές διαθέτουν τα δικά τους αρχεία για το σύνολο της προόδου που έχει γίνει όλα αυτά τα χρόνια, τα οποία δεν ταυτίζονται. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το λεγόμενο Πλαίσιο Γκουτέρες, το οποίο παρουσιάστηκε προφορικά από τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ στο Κραν Μοντανά. Το έγγραφο Ντάουνερ που διέρρευσε, το οποίο καταγράφει τις συγκλίσεις της περιόδου 2008-2012, αναδεικνύει την πολυπλοκότητα της διαδικασίας. Καταδεικνύει ότι στα διάφορα ζητήματα υπάρχουν διαφορετικοί βαθμοί σύγκλισης και απόκλισης. Το έγγραφο περιλαμβάνει:
• συγκλίσεις, όπου οι πλευρές συμφωνούν επί ενός ζητήματος
• συγκλίσεις που είναι κοντά, όπου απομένουν διαφορές σε ορισμένες λεπτομέρειες
• αποκλίνουσες θέσεις, με κόκκινο για την τουρκοκυπριακή και μπλε για την ελληνοκυπριακή πλευρά
• θέσεις που καταδεικνύουν συμφωνία επί της αρχής
• ορισμένες κοινές αντιλήψεις που επιβεβαιώθηκαν κατά τη διάρκεια συνομιλιών
• συγκλίσεις με επιφυλάξεις ή προϋποθέσεις
• ζητήματα στα οποία φαίνεται ότι το χάσμα μπορεί να γεφυρωθεί
• διαφορές ως προς τους ορισμούς
• συγκλίσεις που ισχύουν «υπό την προϋπόθεση» ότι θα υπάρξουν και άλλα δεδεομένα αντανακλώντας την αλληλένδετη φύση των συνομιλιών.
Δεν περιλαμβάνει ζητήματα στα οποία δεν υπάρχει καμία απολύτως σύγκλιση. Το επικαιροποιημένο έγγραφο συγκλίσεων του ΟΗΕ θα καταγράφει την πρόοδο που έγινε επί Νίκου Αναστασιάδη και Ντερβίς Έρογλου, καθώς και επί του διαδόχου του, Μουσταφά Ακιντζί. Θα καλύπτει τις διαπραγματεύσεις που έγιναν στην Κύπρο, στο Μον Πελεράν και στη Γενεύη, καταλήγοντας στην τελική προσπάθεια στο Κραν Μοντανά, η οποία οδηγήθηκε σε ναυάγιο τις πρώτες πρωινές ώρες της 7ης Ιουλίου 2017.
Στις ελβετικές Άλπεις, ο Αντόνιο Γκουτέρες επιχείρησε να διαχειριστεί μια σύνθετη διαπραγματευτική διαδικασία, στην οποία εμπλέκονταν πολλά βασικά ζητήματα και πολλοί παράγοντες με διαφορετικά συμφέροντα. Η προσπάθεια αυτή περιλάμβανε μια προφορική πρωτοβουλία για να τεθούν στο τραπέζι τα έξι συμπεράσματα μιας λύσης του Κυπριακού, τα οποία τελικά έγιναν γνωστά ως Πλαίσιο Γκουτέρες. Μετά το Κραν Μοντανά, ωστόσο, διαμορφώθηκαν διαφορετικές αφηγήσεις μεταξύ των δύο πλευρών σχετικά με το τι ακριβώς είχε παρουσιάσει ο Γενικός Γραμματέας στο καθοριστικό αυτό πλαίσιο. Αργότερα, στην έκθεσή του για την αποστολή Καλών Υπηρεσιών του στην Κύπρο, τον Σεπτέμβριο του 2017, ο Γκουτέρες έδωσε μια εικόνα για το πόσο κοντά είχαν φτάσει οι δύο πλευρές σε μια λύση.
Ανησυχούν οι πρώην διαπραγματευτές
Ο πρώην Ελληνοκύπριος διαπραγματευτής Ανδρέας Μαυρογιάννης προειδοποίησε ότι ακόμη και αν ο ΟΗΕ προετοιμάσει το έγγραφο συγκλίσεων με επαγγελματικό και έντιμο τρόπο, όταν το υποβάλει στις πλευρές, υπάρχει ο κίνδυνος οι δύο να αμφισβητήσουν όσα δεν αποδέχονται. Αντίθετα, θα έπρεπε απλώς να συμφωνήσουν να συνεχίσουν από εκεί όπου σταμάτησαν. Εφόσον και οι δύο πλευρές έχουν καταγεγραμμένες όλες τις συγκλίσεις, γνωρίζουν ακριβώς σε ποιο σημείο βρίσκονταν, υποστήριξε.
Σε ό,τι αφορά το Πλαίσιο Γκουτέρες, ο κ. Μαυρογιάννης υποστήριξε ότι το πρόβλημα ξεκίνησε όταν οι δύο πλευρές ζήτησαν από τον ΟΗΕ να καταγράψει γραπτώς όσα είχε πει ο Γκουτέρες. Όταν ο Γενικός Γραμματέας παρουσίασε προφορικά την προσέγγισή του για την επίλυση των έξι συμπερασμάτων στις 30 Ιουνίου 2017, οι δύο πλευρές δεν την αμφισβήτησαν επί της ουσίας, γεγονός που έδωσε ώθηση στις συνομιλίες, είπε. Ωστόσο, όταν ένας αξιωματούχος του ΟΗΕ επιχείρησε να καταγράψει γραπτώς το πλαίσιο, η γραπτή αποτύπωση δεν ανταποκρινόταν πιστά σε όσα είχε πει ο Γενικός Γραμματέας, υποστήριξε ο Μαυρογιάννης, σημειώνοντας ότι τα έξι σημεία είχαν μάλιστα περιοριστεί σε πέντε. Ο τότε ειδικός σύμβουλος του ΟΗΕ, Έσπεν Μπαρθ Άιντε, χρειάστηκε να ζητήσει διευκρινίσεις από τον Γκουτέρες, τις οποίες ο Νορβηγός διπλωμάτης μετέφερε στη συνέχεια προφορικά στις δύο πλευρές στις 4 Ιουλίου 2017.
Με βάση αυτές τις διευκρινίσεις, η ελληνοκυπριακή πλευρά υπέβαλε προτάσεις αποδεχόμενη την εκ περιτροπής προεδρία ή άλλα σημεία, υπό την προϋπόθεση ότι θα υπήρχε συμφωνία σε όλα τα αλληλοεξαρτώμενα ζητήματα της πρότασης Γκουτέρες. Όμως ούτε οι διευκρινίσεις του Γκουτέρες καταγράφηκαν από τον ΟΗΕ, σημείωσε ο Μαυρογιάννης, γεγονός που δημιούργησε προβλήματα, μετά το Κραν Μοντανά, όταν ο Ακιντζί πρότεινε στον Αναστασιάδη μια στρατηγική συμφωνία για την κατοχύρωση των προηγούμενων συγκλίσεων, βασισμένη στην πρώτη γραπτή εκδοχή του Πλαισίου Γκουτέρες. Για τον μέσο παρατηρητή, το χάσμα μεταξύ των διαφορετικών εκδοχών μπορεί να φαίνεται μικρό, αλλά από ελληνοκυπριακής πλευράς ήταν η διαφορά ανάμεσα στο να ξεπεραστεί το βασικό εμπόδιο που κρατούσε άλυτη τη σύγκρουση και στο να αποτύχει μία ακόμη προσπάθεια.
Ο πρώην διαπραγματευτής δήλωσε στον «Π» ότι το υπόβαθρο του πλαισίου έξι σημείων του Γκουτέρες στο Κραν Μοντανά ήταν η διαπίστωση ότι οι πλευρές χάνονταν μέσα στις τεχνικές λεπτομέρειες, ενώ οι διαπραγματεύσεις παρατείνονταν χωρίς τέλος. Την ίδια στιγμή, η συνολική εικόνα παρέμενε ασαφής. Ο Γκουτέρες ήθελε τα μέρη να σταματήσουν να διαπραγματεύονται δευτερεύουσες λεπτομέρειες. Ήθελε να βασιστεί στις υφιστάμενες συγκλίσεις, ώστε να αντιμετωπιστεί το θεμελιώδες ζήτημα σε κάθε βασικό κεφάλαιο με τρόπο που θα οδηγούσε τις πλευρές σε ένα σημείο χωρίς επιστροφή. Οι λεπτομέρειες θα μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενο διαπραγμάτευσης αργότερα, αλλά όχι με τρόπο που θα μπορούσε να εκτροχιάσει τη διαδικασία. Η πορεία προς μια τελική διευθέτηση θα γινόταν έτσι μη αναστρέψιμη. Αυτή ήταν η λογική πίσω από το Πλαίσιο Γκουτέρες, εξήγησε ο Μαυρογιάννης.
«Η άσκηση των συγκλίσεων είναι περιττή»
Ο πρώην Τουρκοκύπριος διαπραγματευτής Οζντίλ Ναμί αμφισβήτησε επίσης τη σκοπιμότητα της τρέχουσας διαδικασίας, επισημαίνοντας τον κίνδυνο οι δύο πλευρές να αμφισβητήσουν τις προηγούμενες συγκλίσεις. «Οι συγκλίσεις υπάρχουν ήδη. Δημιουργήθηκαν από τις ελληνοκυπριακές και τουρκοκυπριακές διαπραγματευτικές ομάδες», είπε. Ο Ναμί σημείωσε ότι η πρόταση τεσσάρων σημείων του Τουφάν Ερχιουρμάν για τη μεθοδολογία ζητά τον σεβασμό των προηγούμενων συγκλίσεων και όχι την κατάρτιση ενός νέου εγγράφου συγκλίσεων. Ο Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης, από την άλλη, έχει προτείνει διαφορετική προσέγγιση. Οι δύο πλευρές, καθώς και οι εγγυήτριες δυνάμεις όπου απαιτείται, θα εξετάσουν τις συγκλίσεις μία προς μία και θα δηλώσουν ποιες από αυτές αποδέχονται. Ο πρώην διαπραγματευτής υποστήριξε ότι ο Γκουτέρες θα έπρεπε να είχε απαιτήσει πλήρη σεβασμό των προηγούμενων συγκλίσεων πριν αναχωρήσει από την Κύπρο, αντί να περιοριστεί στο να δηλώσει ότι θα τις λάβει υπόψη. Ερωτηθείς εάν στις συγκλίσεις περιλαμβάνεται και το Πλαίσιο Γκουτέρες, ο Ναμί ήταν κατηγορηματικός:
«Το Πλαίσιο Γκουτέρες συνοψίζει τον τρόπο επίλυσης των εναπομεινάντων ζητημάτων, κάτι που εμείς ως Τουρκοκύπριοι αποδεχθήκαμε. Άρα, αν μιλάμε για όσα έγιναν μέχρι και το Κραν Μοντανά, τότε ναι, το περιλαμβάνει». Ο πρώην διαπραγματευτής υποστήριξε πως «όταν μιλάμε για μεθοδολογία, αυτό δεν έχει καμία σχέση με τις συγκλίσεις». Οι πλευρές πρέπει επιτέλους να καθίσουν στο τραπέζι και να συμφωνήσουν στη μεθοδολογία, είπε. Αυτό σημαίνει να συνεχίσουν από το σημείο όπου σταμάτησαν, μέσα σε συγκεκριμένο χρονικό πλαίσιο, με κατάληξη στη διαιτησία εάν δεν καταφέρουν να συμφωνήσουν και με συνέπειες για την πλευρά που απορρίπτει μια διευθέτηση, πρόσθεσε. Ο Ναμί υποστήριξε ότι εάν οι ηγέτες αποτύχουν να οριστικοποιήσουν μια συμφωνία στο τέλος μιας προκαθορισμένης χρονικής περιόδου, αυτό θα πρέπει να οδηγεί στην ενεργοποίηση μηχανισμών υπέρβασης του αδιεξόδου, οι οποίοι αποτελούν μορφή διαιτησίας, διαφορετικά δεν υπάρχει οριστική προοπτική. Αναγνώρισε ότι ο Έρχιουρμαν δεν έχει θέσει ρητά το ζήτημα της διαιτησίας, αλλά υποστήριξε ότι αυτό περιλαμβάνεται στη μεθοδολογική του πρόταση. Σε σχέση με την τρέχουσα άρνηση της Άγκυρας να στηρίξει δημόσια μια ομοσπονδιακή λύση, ο Ναμί δήλωσε: «Η προηγούμενη εμπειρία δείχνει ότι, αν η ελληνοκυπριακή πλευρά αποδεχθεί μια προσέγγιση με επίκεντρο το αποτέλεσμα, όπως προτείνει ο Έρχιουρμαν στην πρότασή του των τεσσάρων σημείων, η Τουρκία θα δώσει άλλη μία ευκαιρία σε μια ομοσπονδιακή λύση». Ο Ναμί σημείωσε ότι ο ίδιος και ο Μαυρογιάννης είχαν καταφέρει να μετατρέψουν τις συγκλίσεις Χριστόφια-Ταλάτ σε συγκλίσεις Αναστασιάδη-Ακιντζί μέσα σε δύο εβδομάδες, συμφωνώντας πρώτα στη μεθοδολογία και στη συνέχεια περνώντας στην ουσία. Η διαδικασία είχε χρονικό όριο δύο εβδομάδων και οι προηγούμενες συγκλίσεις μπορούσαν να αλλάξουν μόνο εάν και οι δύο πλευρές έδιναν τη συγκατάθεσή τους. Διαφορετικά, ό,τι είχε συμφωνηθεί προηγουμένως παρέμενε σύγκλιση. «Χωρίς συμφωνία στη μεθοδολογία, δεν μπορείς να προχωρήσεις ούτε στα ΜΟΕ ούτε στην ουσία», είπε.
Προκλήσεις που βρίσκονται μπροστά
Σύμφωνα με πηγές, ο τρόπος διαχείρισης των προηγούμενων συγκλίσεων δεν έχει ακόμη οριστικοποιηθεί, αν και ο στόχος είναι οι πλευρές να επιβεβαιώσουν το έγγραφο συγκλίσεων στο σύνολό του, με απώτερο σκοπό να επιστρέψουν σε απόσταση αναπνοής από τη γραμμή τερματισμού. Ωστόσο, υπάρχει μια πάγια διαπραγματευτική αρχή στο Κυπριακό: «Τίποτε δεν συμφωνείται μέχρι να συμφωνηθούν όλα». Τεχνικά, οι πλευρές μπορούν να αποσυρθούν από οποιαδήποτε σύγκλιση οποιαδήποτε στιγμή, αν και αυτό συνεπάγεται πολιτικό κόστος και οδηγεί στην έναρξη της γνωστής διαδικασίας αλληλοεπίρριψης ευθυνών. Αυτό που ο ΟΗΕ πρέπει να διασφαλίσει προσεκτικά σε αυτή την επόμενη φάση είναι να μην υπάρξει σπατάλη χρόνου σε λεπτομέρειες. Πολλές πηγές που ήταν παρούσες στο Κραν Μοντανά έχουν αναγνωρίσει πόσο κοντά έφτασαν τότε οι δύο πλευρές. Εάν καταφέρουν να επανεκκινήσουν τις συνομιλίες, θα βρεθούν σε απόσταση αναπνοής από την επίλυση μιας από τις τρεις πιο δυσεπίλυτες συγκρούσεις στον κόσμο, μαζί με το Ισραήλ-Παλαιστίνη και το Κασμίρ. Και ποιος ξέρει... Παρά την αντίδραση του Τραμπ, η ιστορία ίσως προσθέσει τελικά ακόμη δύο Κύπριους στον κατάλογο των βραβευμένων με Νόμπελ.
