Το καλοκαίρι του 1914, ο διάδοχος του αυστριακού θρόνου Φραγκίσκος Φερδινάνδος δολοφονείται στο Σεράγεβο από Σέρβους εθνικιστές (οι οποίοι ήθελαν την ένωση της περιοχής με τη Σερβία).
Ο Φερδινάνδος ήταν φιλελεύθερος, γι’ αυτό και δημοφιλής. Αλλά ήταν αντιπαθής στους συντηρητικούς κύκλους της Βιέννης, οι οποίοι φοβούνταν ότι η βασιλεία του θα έφερνε υποχώρηση των αυταρχικών εξουσιών.
Ο επιθεωρητής που αναλαμβάνει τη διερεύνηση της υπόθεσης, εντοπίζει πολλά περίεργα πράγματα: Η σερβική κυβέρνηση δεν είχε καμιά ανάμειξη, οι συνωμότες είχαν προηγουμένως επαφές με αυστριακούς αξιωματούχους, η φρουρά ασφαλείας είχε κάνει ανεξήγητα και εξωφρενικά «λάθη».
Οι αξιωματούχοι στη Βιέννη και οι στρατιωτικοί κάνουν τα πάντα για να «θαφτεί» η έκθεσή του. Όταν διαμαρτύρεται γι’ αυτό, του ανακοινώνεται με κάθε κυνισμό ότι τα ευρήματά του δεν έχουν καμιά σημασία. Ο πόλεμος κατά της Σερβίας, ως υπεύθυνης για τη δολοφονία, είχε αποφασιστεί!
Μέσα σε μια βδομάδα, οι αλυσιδωτές κηρύξεις πολέμου που ακολούθησαν οδήγησαν σε αυτό που γνωρίζουμε ως Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος.
Σε κάθε πόλεμο…
Σε κάθε πόλεμο, διεξάγονται παράλληλα με αυτόν και πολλοί άλλοι «πόλεμοι». Στις μέρες μας, αυτό που ονομάζουμε «πόλεμος της επικοινωνίας», δηλαδή ποιος θα επιβάλει μέσα στις κοινωνίες το κλίμα που τον βολεύει και δικαιολογεί τις πράξεις του, είναι ακόμη πιο έντονος. Το ζήσαμε τα τελευταία χρόνια και με την προετοιμασία του πολέμου που διεξάγεται σήμερα κατά του Ιράν. Όπου μπορούμε να πούμε ότι, ΗΠΑ και Ισραήλ κέρδισαν κατά κράτος αυτόν τον επικοινωνιακό πόλεμο.
Όμως ιδιαίτερα σήμερα, κάθε πόλεμος έχει πολλά επεισόδια. Και οι ανάγκες να κερδηθούν σε κάθε φάση οι επιμέρους επικοινωνιακοί πόλεμοι, είναι καθοριστικής σημασίας.
Για παράδειγμα, τις επόμενες εβδομάδες, η συνάρτηση μεταξύ αποτελέσματος και κόστους του πολέμου κατά του Ιράν θα είναι καθοριστική· πρωτευόντως για τον Τραμπ, εν όψει και των ενδιάμεσων εκλογών στις ΗΠΑ.
Την ίδια στιγμή, πολλοί άλλοι ηγέτες και πολιτικά πρόσωπα κρίνονται από τις κοινωνίες τους για τον τρόπο αντίδρασης στην πολεμική κρίση. Ιδιαίτερα από τη στιγμή που το Ιράν εξαπολύει πυραυλικές επιθέσεις και επιθέσεις με ντρόουν σε πολλές άλλες χώρες.
Ανάμεσα σε αυτούς που κρίνονται είναι η Κύπρος, η Ελλάδα, η Τουρκία, και οι τωρινές ή δυνάμει ηγεσίες τους.
Ο πόλεμος ως πολιτικό παίγνιο
• Η Τουρκία: Βρέθηκε μέσα σε λίγα εικοσιτετράωρα μπροστά σε μια καινούργια, αμήχανη, και δυσάρεστη συνθήκη. Θεωρητικά, η αποδυνάμωση του Ιράν τη μετατρέπει σε δυνητικό διεκδικητή πρωταγωνιστικού ρόλου στον μουσουλμανικό κόσμο. Στην πράξη όμως, λόγω άλλων ιδιοτήτων και περιορισμών (π.χ. μέλος του ΝΑΤΟ, ισχυρή παρουσία Σαουδικής Αραβίας), πολύ λίγο έδαφος, θα μπορεί να κερδίσει σ’ αυτό το επίπεδο. Αντίθετα, βλέπει απτές απώλειες από την ενδυνάμωση του Ισραήλ, το απόλυτο σφιχταγκάλιασμά του με τις ΗΠΑ, τη δυνητική ενδυνάμωση των Κούρδων του Ιράν και του Ιράκ, και την κατάψυξη του αφηγήματός της για πρωταγωνιστικό ρόλο στην Ανατολική Μεσόγειο (με την έντονη παρουσία πολλών άλλων χωρών).
Η αντιπολίτευση πιέζει τον Ερντογάν για κινήσεις εντονότερης παρουσίας στην περιοχή, αλλά πολύ λίγα πράγματα μπορεί να κάνει. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο, Ερντογάν και Φιντάν επείγονται για ένα νέο μέσο αναβάθμισης του ρόλου της Τουρκίας, αλλά και για ένα αφήγημα που να καθησυχάζει την κοινωνία στο εσωτερικό της χώρας. Το προσμετράμε καθόλου αυτό άραγε;
• Η Ελλάδα: Κινητοποιήθηκε και κινήθηκε πολύ γρήγορα στρατιωτικά, με την αποστολή των φρεγατών και των αεροσκαφών (αλλά και με την αποστολή αντιπυραυλικού συστήματος Patriot στην Κάρπαθο). Αυτό έδωσε πόντους στην κυβέρνηση Μητσοτάκη. Στο εσωτερικό της χώρας και στην ελληνοκυπριακή κοινωνία. Την ίδια στιγμή όμως, βλέπουμε να διαδραματίζονται και άλλα:
(α) Ενώ η συνεννόηση έγινε μεταξύ Ν. Χριστοδουλίδη και Κ. Μητσοτάκη (και η απόφαση λήφθηκε στο ΚΥΣΕΑ όπου προεδρεύει ο Μητσοτάκης), ο Ν. Δένδιας έσπευσε να δρέψει τις δάφνες, με προσωπικές δηλώσεις και επίσκεψη στην Κύπρο. Αυτό έχει να κάνει με τα εσωτερικά πολιτικά παίγνια. Δεν είναι μυστικό ότι ο έλληνας υπουργός Άμυνας φιλοδοξεί να διαδεχθεί τον σημερινό Πρωθυπουργό, μετατρεπόμενος σε εκφραστή της «πατριωτικής δεξιάς» στη χώρα. Γι’ αυτό και καλλιεργεί διαρκώς ένα κλίμα έντασης με την Άγκυρα.
(β) Προκύπτει ένα ζήτημα μακροπρόθεσμης διαχείρισης. Για πόσο χρόνο θα είναι στην Κύπρο οι ελληνικές δυνάμεις; Όταν λήξει η φάση της μεγάλης έντασης και των ιρανικών επιθέσεων, θα αποχωρήσουν; Αν όχι, μπορεί ο ελληνικός αμυντικός σχεδιασμός να αντέξει τη μόνιμη απουσία τους από το Αιγαίο; Αν αποχωρήσουν, δεν θα αντιστραφεί το κλίμα, αφού η μόνιμη απειλή κατά των Ελληνοκυπρίων είναι η τουρκική;
• Η Κύπρος: Με την παρουσία ελληνικών και ευρωπαϊκών δυνάμεων στην περιοχή, η κυβέρνηση, εκτός από τους ουσιαστικούς λόγους, προσπάθησε παράλληλα να επιτύχει και κάποια άλλα πράγματα:
(α) Να αντισταθμίσει τη δυσαρέσκεια της κοινωνίας για την αργοπορημένη αντίδραση και την αρχική προσπάθεια υποτίμησης του κινδύνου – προκειμένου να διασωθεί ο τουρισμός. Υπήρξε μια καταφανής αναντιστοιχία μεταξύ της κυβερνητικής αδράνειας και του πανικού στην κοινωνία.
(β) Να ικανοποιήσει το εθνικό αίσθημα και να ενισχύσει τόσο τη δική της εικόνα, όσο και τις προεκλογικές δυνατότητες του ΕΛΑΜ.
Πέρα απ’ αυτά, όμως, είπαμε ότι οι κρίσεις έχουν πολλές φάσεις και απαιτούν διαχείριση σε πολλά στάδια και επίπεδα. Για παράδειγμα, η έντονη ανησυχία της κοινωνίας κάνει τις υστερήσεις και τις ανεπάρκειες να φαίνονται γιγαντιαίες. Από την ιστορία με τα καταφύγια, μέχρι την καθυστέρηση τεσσάρων χρόνων για δημιουργία του 112. Αυτή η ανησυχία, επίσης, αναδύει στην επιφάνεια το ζήτημα των βρετανικών βάσεων, αφού αποτελούν την πηγή κινδύνου στην προκειμένη περίπτωση. Τι θα κάνει γι’ αυτό ο Ν. Χριστοδουλίδης; Πώς θα χειριστεί το ζήτημα της παρουσίας τους ή έστω του καθεστώτος τους; Γιατί αναδύθηκαν συν τω χρόνω ζητήματα απουσίας συνεννόησης των αρχών τους με τις κυπριακές, ακόμη και με τους κατοίκους των περιοχών τους. Αφήνουμε που αναφορικά με τον ρόλο και τις εγκαταστάσεις τους εμφανίζονται και άλλες, πολύ ανησυχητικές πληροφορίες.
Η κάθε επόμενη μέρα
Το βέβαιο είναι ότι πολλά πράγματα δεν θα είναι πλέον τα ίδια. Στην περιοχή και ευρύτερα. Είτε προς το καλύτερο, είτε προς το χειρότερο. Η καθιέρωση της αυθαιρεσίας στη διεθνή πολιτική, είναι μια αλλαγή. Η οποία συνοδεύεται ακόμη και από παραβίαση των ίδιων των συνταγμάτων των χωρών τους, από ηγέτες όπως ο Τραμπ και ο Νετανιάχου.
Το περιβάλλον στην Ανατολική Μεσόγειο επίσης αλλάζει, όπως και οι ταχύτητες ολοκλήρωσης θεσμών στην Ε.Ε. – π.χ. οι πολιτικές άμυνας και ασφάλειας. Το να περιμένουμε να «λήξει» η κρίση για να αναπροσαρμόσουμε τακτικές και στρατηγικές, δεν είναι επιλογή. Η οριστική λήξη δεν φαίνεται στον ορίζοντα. Επομένως, σε κάθε φάση θα πρέπει να γίνεται γρήγορη και αξιόπιστη ανάγνωση των αλλαγών, και αναπροσαρμογή. Αλλά την ίδια στιγμή, να χαράσσονται μακροπρόθεσμες επιμέρους στρατηγικές, που δεν θα εγκαταλείπονται μόλις υποχωρεί λίγο η ένταση. Από τα ζητήματα εσωτερικής διαχείρισης, μέχρι τα μεγάλα.
Όλα αυτά, έχοντας πάντα κατά νου ότι, όσο και να βρίσκεται σήμερα σε κατάσταση «ύπνωσης», το μεγάλο, κυρίαρχο, και πιο επικίνδυνο πρόβλημά μας είναι το άλυτο Κυπριακό.
Το Καλάθι
• …με τους επικίνδυνους (1): Νομίζαμε ότι ο Τραμπ και ο Νετανιάχου είχαν ήδη φτάσει στο απόγειο της αυθαιρεσίας, το προηγούμενο διάστημα. Όμως, θα πρέπει να έχουμε πάντα κατά νου, ένα ιστορικά επιβεβαιωμένο κανόνα: Η φασιστική ιδεολογία και συμπεριφορά δεν φτάνουν ποτέ στον κορεσμό. Η δύναμη και η αδυναμία τους είναι η διαρκής κίνηση επιβολής. Η παύση είναι η αυτοαναίρεση και η κατάργησή τους, αφού φέρνει περισυλλογή και αναθεώρηση. Γι’ αυτό και συνεχίζουν μέχρι την καταστροφή των πάντων. Μόνο η πραγματικότητα και οι κοινωνίες τους μπορούν να τους σταματήσουν.
• …με τους επικίνδυνους (2): Είναι παράδοση τα ΜΜΕ να κερδίζουν πόντους σε συνθήκες κρίσης. Γι’ αυτό και είναι πάντα παρών ο πειρασμός είτε να «παράγουν» κρίσεις (π.χ. με έντονες αντιπαραθέσεις σε πάνελ), είτε όταν υπάρχει πράγματι μια κρίση να διογκώνουν εκείνες τις διαστάσεις της που παράγουν πανικό και φόβο. Με κάποιες εξαιρέσεις, τα ελληνοκυπριακά ΜΜΕ περνούν μέχρι στιγμής τις εξετάσεις – έστω οριακά – αποφεύγοντας τις τεράστιες υπερβολές. Όμως, τίποτε δεν έχει κριθεί οριστικά ακόμα.
• …με τους επικίνδυνους (3): Τώρα πλέον, όμως, πρωταγωνιστές δεν είναι μόνο οι ιδιοκτήτες και οι λειτουργοί των ΜΜΕ. Είμαστε όλοι μας… Με τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, ο πειρασμός της παραγωγής ή διόγκωσης κρίσεων είναι διαρκώς παρών για τον καθένα μας. Και αυτές τις μέρες είναι πολλοί οι πολίτες που αποδείχτηκαν επικίνδυνοι. Μόνη άμυνά μας, τελικά, είναι το μυαλό και η κρίση μας. Εφόσον θέλουμε πράγματι να τα θέτουμε σε λειτουργία.
