Πολίτες σε απόγνωση, κόμματα χωρίς σχέδιο - Το πολιτικό αδιέξοδο μέσα από τις παρεμβάσεις τριών αναλυτών στη Λευκωσία

Η ακρίβεια, το στεγαστικό, το αυξημένο ενεργειακό κόστος και η ανασφάλεια για το μέλλον έχουν οδηγήσει χιλιάδες πολίτες στους δρόμους, όχι μόνο στην Ευρώπη αλλά και ευρύτερα. Η ίδια δυσαρέσκεια, που εκφράζεται μέσα από μαζικές κινητοποιήσεις, μπορεί να αποτυπωθεί και στην κάλπη, είτε με ψήφο διαμαρτυρίας και στροφή προς λαϊκιστικά ή ακροδεξιά κόμματα είτε με την επιλογή της αποχής.

Αυτό ήταν ένα από τα βασικά συμπεράσματα της εκδήλωσης με θέμα «Ελλάδα-Κύπρος σε νέο πολιτικό τοπίο: Εκλογές, στρατηγική, γεωπολιτικές ισορροπίες», που πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη στη Λευκωσία με πρωτοβουλία της ΜΚΟ «Politeia Cyprus» και των συμβούλων επικοινωνίας «Γνώρα», με τη συμμετοχή της πολιτικής αναλύτριας Μαρίας Καρακλιούμη, του δημοσιογράφου και συγγραφέα Κώστα Λασκαράτου και του επικοινωνιολόγου Χαράλαμπου Ρωσίδη.

Αίσθηση ακύρωσης

Κοινή συνισταμένη των τριών παρεμβάσεων ήταν η κρίση εμπιστοσύνης προς το πολιτικό σύστημα και η αδυναμία των παραδοσιακών κομμάτων να παρουσιάσουν ένα πειστικό σχέδιο αντιμετώπισης των προβλημάτων που πιέζουν την καθημερινότητα των πολιτών. «Η χαμηλή συμμετοχή στις εκλογές δεν είναι απαραίτητα αδιαφορία, μπορεί να είναι απογοήτευση και μια αίσθηση ακύρωσης ότι, σε αυτή τη χώρα που ζω, τίποτα δεν αλλάζει», σύμφωνα με τη Μαρία Καρακλιούμη, η οποία επισήμανε παράλληλα ότι τα ακροδεξιά και λαϊκιστικά κόμματα βρίσκουν πολιτικό χώρο επειδή «τα συστημικά κόμματα δεν έχουν κάνει την απαραίτητη δουλειά που θα έπρεπε να κάνουν», είτε ως κυβέρνηση είτε ως αντιπολίτευση.

Η αποχή ως πολιτική διαμαρτυρία

Ιδιαίτερα χαρακτηριστική ήταν η προσέγγιση του Κώστα Λασκαράτου, ο οποίος αμφισβήτησε την αντίληψη ότι όσοι απέχουν από τις εκλογές είναι απαραίτητα αδιάφοροι για την πολιτική. Όπως υποστήριξε, η αποχή μπορεί να αποτελεί πολιτική στάση που πηγάζει από την απογοήτευση απέναντι στο διαθέσιμο πολιτικό προσωπικό και την απουσία ενός οράματος ικανού να δημιουργήσει την προσδοκία μιας καλύτερης ζωής. «Πολλά κόμματα δεν έχουν πολιτικό πρόγραμμα και πολιτικό προσανατολισμό. Πολλοί δεν ξέρουν ποιο είναι το ζητούμενό τους», ανέφερε, προσθέτοντας ότι το πολιτικό σύστημα εμφανίζεται αποκομμένο από τις προτεραιότητες σημαντικού μέρους της κοινωνίας.

Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι μόνο ποιο κόμμα θα κερδίσει τις επόμενες εκλογές αλλά ποιοι πολίτες θα αποφασίσουν τελικά να συμμετάσχουν σε αυτές. Η προσέγγιση αυτή μετατοπίζει τη συζήτηση από την ευθύνη του πολίτη που δεν ψηφίζει στην ευθύνη των πολιτικών δυνάμεων να του δώσουν ουσιαστικούς λόγους συμμετοχής.

Καθαρές τοποθετήσεις

Από την πλευρά του, ο Χαράλαμπος Ρωσίδης επισήμανε ότι η δυσαρέσκεια απέναντι σε μία κυβέρνηση δεν μετατρέπεται αυτομάτως σε υποστήριξη της αντιπολίτευσης, ενώ η σαφήνεια των πολιτικών θέσεων της Ακροδεξιάς αποτελεί, κατά την εκτίμησή του, έναν από τους λόγους ενίσχυσής της. Σε συνθήκες πόλωσης, εξήγησε, οι ξεκάθαρες τοποθετήσεις μπορούν να αποκτούν μεγαλύτερη απήχηση από τις ασαφείς πολιτικές θέσεις.

Το κρίσιμο, κατά την άποψή του, είναι η δυνατότητα των πολιτικών ηγεσιών να πείσουν ότι οι προτάσεις τους μπορούν να δώσουν ουσιαστικές λύσεις στα προβλήματα της καθημερινότητας. Η επικοινωνιακή προβολή δεν αρκεί όταν δεν συνοδεύεται από πολιτική αποτελεσματικότητα και αξιοπιστία.

Επικαλούμενος δημοσκόπηση της ALCO στην Ελλάδα, ανέφερε ότι επτά στους δέκα πολίτες δηλώνουν πως επιθυμούν πολιτική αλλαγή, την ώρα που η Νέα Δημοκρατία εξακολουθεί να διατηρεί σαφές δημοσκοπικό προβάδισμα. Παράλληλα, σύμφωνα με δημοσκόπηση της Interview που παρουσίασε, το 63% των ερωτηθέντων αποδίδει στην ελληνική κυβέρνηση την κύρια ευθύνη για την ακρίβεια, έναντι 34% που τη συνδέει πρωτίστως με τις διεθνείς συγκρούσεις. Τα ευρήματα αυτά, κατά τον ίδιο, δείχνουν ότι η κοινωνική δυσαρέσκεια δεν αρκεί από μόνη της για να ανατρέψει τους πολιτικούς συσχετισμούς, εάν δεν υπάρχει μια εναλλακτική πρόταση που να εμπνέει εμπιστοσύνη.

Ανάλογο προβληματισμό διατύπωσε και για την Κύπρο, επικαλούμενος δημοσκόπηση Alpha-RAI, σύμφωνα με την οποία το 64% των ερωτηθέντων εξέφραζε δυσαρέσκεια για τον Πρόεδρο Νίκο Χριστοδουλίδη. Το ερώτημα που έθεσε είναι κατά πόσο αυτή η δυσαρέσκεια μπορεί να μετατραπεί σε πολιτική αλλαγή, ιδιαίτερα σε ένα περιβάλλον όπου εμφανίζονται νέοι πολιτικοί σχηματισμοί και μεταβάλλονται οι κομματικοί συσχετισμοί.

Υπογράμμισε ότι οι κυβερνήσεις διαθέτουν σήμερα περισσότερα επικοινωνιακά μέσα από ποτέ αλλά η αποτελεσματικότητά τους περιορίζεται όταν τα μηνύματά τους δεν ανταποκρίνονται στην καθημερινή εμπειρία των πολιτών.

Μια κυβέρνηση, εξήγησε, μπορεί να προβάλλει θετικούς οικονομικούς δείκτες αλλά αυτό δεν αρκεί για να πείσει ένα νοικοκυριό που δυσκολεύεται να καλύψει τις βασικές του ανάγκες.

Ακρίβεια και διαφθορά

Η οικονομική πίεση και η αίσθηση κοινωνικής αδικίας αποτελούν, σύμφωνα με τη Μαρία Καρακλιούμη, βασικούς παράγοντες της κρίσης εμπιστοσύνης. Η ίδια ξεχώρισε δύο προβλήματα που διαπερνούν οριζόντια τις κοινωνίες Ελλάδας και Κύπρου. Την ακρίβεια και τη διαφθορά. «Αυτά είναι δύο προβλήματα τα οποία το ένα τροφοδοτεί το άλλο», ανέφερε, εξηγώντας ότι η αλληλεπίδρασή τους δημιουργεί έντονη κοινωνική δυσαρέσκεια, η οποία μπορεί να εκφραστεί τόσο στην κάλπη όσο και μέσα από κοινωνικές κινητοποιήσεις.

Ενδεικτικά είναι τα στοιχεία του Ευρωβαρόμετρου που παρουσίασε, σύμφωνα με τα οποία το 99% των πολιτών στην Ελλάδα και το 95% στην Κύπρο θεωρούν τη διαφθορά διαδεδομένη, έναντι 71% στην ΕΕ. Παράλληλα, το 68% στην Ελλάδα και το 67% στην Κύπρο δηλώνουν ότι αισθάνονται προσωπικά επηρεασμένοι από τη διαφθορά, έναντι ευρωπαϊκού μέσου όρου 30%. Η κ. Καρακλιούμη διευκρίνισε ότι τα ποσοστά αυτά δεν αποτυπώνουν την πραγματική έκταση της διαφθοράς αλλά την αντίληψη που έχουν διαμορφώσει οι πολίτες. Ωστόσο, αυτή ακριβώς η αντίληψη επηρεάζει τη σχέση τους με τους θεσμούς και το πολιτικό σύστημα.

Αντίστοιχα χαμηλά είναι, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλέστηκε, τα επίπεδα εμπιστοσύνης προς τις κυβερνήσεις, με 21% στην Ελλάδα και 31% στην Κύπρο, έναντι ευρωπαϊκού μέσου όρου 51%.

Το πρόβλημα, όπως εξήγησε, δεν είναι μόνο οικονομικό. Είναι και ζήτημα δικαιοσύνης και ισονομίας. Οι πολίτες αισθάνονται ότι το κράτος αργεί να εντοπίσει και να αντιμετωπίσει σοβαρά φαινόμενα παρανομίας, ενώ εμφανίζεται ιδιαίτερα αυστηρό απέναντι στις μικρές παραβάσεις του απλού πολίτη. Αυτή η αίσθηση άνισης μεταχείρισης ενισχύει την πεποίθηση ότι το πολιτικό σύστημα δεν λειτουργεί με τους ίδιους κανόνες για όλους.

Ο μύθος για τη νεολαία

Μια ακόμη σημαντική παράμετρος αφορά τη νέα γενιά. Η Μαρία Καρακλιούμη απέρριψε την αντίληψη ότι οι νέοι δεν ενδιαφέρονται για την πολιτική, διαχωρίζοντας την πολιτικοποίηση από την κομματική ένταξη. Όπως ανέφερε, οι νέοι μπορεί να απομακρύνονται από τα κόμματα αλλά εξακολουθούν να κινητοποιούνται για ζητήματα που επηρεάζουν άμεσα τη ζωή τους. «Είναι πολιτικοποιημένοι, δεν είναι κομματικοποιημένοι», ανέφερε χαρακτηριστικά, υπογραμμίζοντας ότι οι προσωπικές εμπειρίες μπορούν πλέον να μετατραπούν σε συλλογική κινητοποίηση μέσα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επιτρέπουν σε προσωπικά βιώματα δυσαρέσκειας να αποκτούν συλλογική διάσταση και να οδηγούν σε κοινωνικές κινητοποιήσεις, ακόμη και χωρίς την παραδοσιακή κομματική οργάνωση.

Ο Κώστας Λασκαράτος πρόσθεσε ότι οι νεότερες γενιές έχουν μεγαλώσει σε συνθήκες διαρκών κρίσεων και αβεβαιότητας, γεγονός που επηρεάζει τις προσδοκίες τους από την πολιτική και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται το μέλλον.

Παράλληλη πραγματικότητα

Ιδιαίτερη αναφορά στην απόσταση που χωρίζει το πολιτικό σύστημα από την κοινωνία έκανε ο Κώστας Λασκαράτος, στρέφοντας την κριτική του όχι μόνο προς τους πολιτικούς αλλά και προς τους δημοσιογράφους. Περιέγραψε έναν κλειστό κύκλο πολιτικών, δημοσιογράφων και θεσμικών παραγόντων, οι οποίοι συνομιλούν διαρκώς μεταξύ τους, αναπαράγοντας τις ίδιες συζητήσεις και αποκτώντας την πεποίθηση ότι γνωρίζουν τι απασχολεί την κοινωνία. «Δημιουργείται λοιπόν μια κοινότητα ανθρώπων από το πρωί μέχρι το βράδυ», ανέφερε, εξηγώντας ότι αυτή η κοινότητα επηρεάζει μεν τις ζωές των πολιτών και λαμβάνει αποφάσεις αλλά δεν αντιπροσωπεύει την κρίσιμη μάζα της κοινωνίας.

Σύμφωνα με τον ίδιο, οι πολιτικές επιλογές των πολιτών διαμορφώνονται πρωτίστως από την προσωπική τους εμπειρία, το κοινωνικό τους περιβάλλον και την ενημέρωση που λαμβάνουν. «Ο κόσμος ψηφίζει με την τσέπη του», σημείωσε χαρακτηριστικά, συνδέοντας την εκλογική συμπεριφορά με τις συνθήκες εργασίας, το εισόδημα και τις προσδοκίες για το μέλλον.

Το ζητούμενο

Το βασικό μήνυμα που αναδείχθηκε από τις τρεις παρουσιάσεις είναι ότι η κρίση πολιτικής εκπροσώπησης δεν αντιμετωπίζεται μόνο με καλύτερη επικοινωνία, περισσότερη προβολή ή προεκλογικές εξαγγελίες. Οι πολίτες αναζητούν απαντήσεις στα προβλήματα που επηρεάζουν την καθημερινότητά τους και ζητούν από τους θεσμούς διαφάνεια, δικαιοσύνη και αποτελεσματικότητα.

Σε μια περίοδο κατά την οποία η κοινωνική δυσαρέσκεια εκφράζεται στους δρόμους, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στις κάλπες, το ερώτημα για τα κόμματα δεν είναι μόνο πώς θα κερδίσουν τις επόμενες εκλογές αλλά πώς θα πείσουν τους πολίτες ότι διαθέτουν ένα αξιόπιστο σχέδιο για την επόμενη μέρα.

Κατακερματισμένη ενημέρωση και πολιτική επικοινωνία 

Μια ακόμη πρόκληση για τα παραδοσιακά κόμματα είναι, σύμφωνα με τον Κώστα Λασκαράτο, ο κατακερματισμός της ενημέρωσης. Οι πολίτες δεν ενημερώνονται πλέον από τις ίδιες πηγές ούτε εκτίθενται στα ίδια γεγονότα και πολιτικά μηνύματα. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι ψηφιακές πλατφόρμες, οι δημιουργοί περιεχομένου και η τεχνητή νοημοσύνη έχουν μεταβάλει ριζικά τον τρόπο διαμόρφωσης της κοινής γνώμης.

«Η ενημέρωση δεν έχει μια πόρτα εισόδου», επισήμανε, εξηγώντας ότι το πολιτικό σύστημα δεν μπορεί πλέον να γνωρίζει με βεβαιότητα από πού ενημερώνεται κάθε ψηφοφόρος και ποια εικόνα έχει σχηματίσει για την πραγματικότητα. Το αποτέλεσμα είναι διαφορετικές κοινωνικές ομάδες να διαμορφώνουν διαφορετικές αντιλήψεις για τα ίδια ζητήματα, γεγονός που δυσκολεύει ακόμη περισσότερο την επικοινωνία των κομμάτων με την κοινωνία. Όπως ανέφερε, ο κατακερματισμός της πληροφόρησης συνοδεύεται από κατακερματισμό των προτεραιοτήτων, της εμπιστοσύνης και της πολιτικής εκπροσώπησης.