Αποφυγή έκθεσης σε οθόνες μέχρι την ηλικία των τριών ετών. Με αυτή τη σύσταση, ειδική ομάδα εμπειρογνωμόνων που συγκρότησε η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, καλεί την Ευρώπη να επαναπροσδιορίσει τη σχέση των παιδιών με τις ψηφιακές συσκευές από τη βρεφική ακόμη ηλικία. Σε μια εποχή κατά την οποία τα παιδιά γεννιούνται με το κινητό σαν προέκταση του χεριού τους και κάθε είδους οθόνη επιστρατεύεται για να τα απασχολήσει, να τα ηρεμήσει, να τα βοηθήσει να φάνε ή απλώς να χαρίσει στον γονιό λίγα λεπτά ησυχίας, οι ειδικοί προειδοποιούν για τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει η υπερβολική έκθεση, στην προσοχή, στη γλωσσική κατάκτηση και στην κοινωνικοσυναισθηματική ανάπτυξη.
Τα παιδιά κάτω των τριών ετών αντιμετωπίζονται ως παθητικοί χρήστες του ψηφιακού περιβάλλοντος, με τον βασικό κίνδυνο να προκύπτει όταν η οθόνη υποκαθιστά το βλέμμα, τη συνομιλία και την άμεση επαφή με τον γονέα. Η έκθεση δεν περιορίζεται, ωστόσο, στα κοινωνικά δίκτυα αλλά χαράσσει έναν οδικό χάρτη για τη χρήση οθονών και ψηφιακών υπηρεσιών από τη γέννηση μέχρι την ενηλικίωση, προτείνοντας διαφορετικά επίπεδα προστασίας ανά ηλικία.
Η οθόνη ως «νταντά»
Για τα παιδιά κάτω των τριών ετών οι συντάκτες της έκθεσης δεν εστιάζουν κυρίως στο περιεχόμενο που παρακολουθούν αλλά σε όσα μπορεί να αντικαταστήσει η οθόνη. Η χρήση κινητού ή tablet από τον γονέα για να ηρεμήσει ή να αποσπάσει το παιδί ενδέχεται να περιορίζει την άμεση αλληλεπίδραση, η οποία είναι κρίσιμη για την ανάπτυξη της προσοχής, της γλώσσας και των κοινωνικοσυναισθηματικών δεξιοτήτων. Στην έκθεση χρησιμοποιείται ο όρος «technoference», δηλαδή η παρέμβαση της τεχνολογίας στη σχέση γονέα και παιδιού. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η οθόνη που δίνεται στο βρέφος αλλά και το κινητό που κρατά ο ενήλικας, όταν αυτό διακόπτει επανειλημμένα την επικοινωνία, το παιχνίδι ή τη συναισθηματική ανταπόκριση προς το παιδί. Η εισήγηση για αποφυγή οθονών μέχρι τα τρία δεν παρουσιάζεται ως απόλυτη απαγόρευση κάθε χρήσης. Οι ειδικοί τη συνδέουν με την ανάγκη να δοθεί προτεραιότητα στην ανθρώπινη επαφή, στην κίνηση, στην εξερεύνηση του πραγματικού περιβάλλοντος και στην ανάπτυξη δεσμού με τους φροντιστές.
Κάθε ηλικία άλλος κίνδυνος
Η βασική φιλοσοφία της έκθεσης είναι ότι ένας τρίχρονος και ένας δεκαεξάχρονος δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται με τους ίδιους κανόνες. Μεταξύ τριών και πέντε ετών τα παιδιά αρχίζουν να γίνονται πιο ανεξάρτητοι χρήστες αλλά παραμένουν ιδιαίτερα ευάλωτα στη συνεχή διέγερση, στην άμεση ικανοποίηση και στα επαναλαμβανόμενα συστήματα επιβράβευσης πάνω στα οποία είναι σχεδιασμένες πολλές εφαρμογές.
Στις ηλικίες έξι έως εννέα ετών η ψηφιακή χρήση διευρύνεται και η εξωτερική επιβράβευση αποκτά μεγαλύτερη σημασία. Likes, βαθμολογίες και πίνακες κατάταξης συναντούν μια αυτοεκτίμηση που ακόμη διαμορφώνεται, εντείνοντας το άγχος επίδοσης και τη σύγκριση με τους συνομηλίκους. Παράλληλα, αυξάνονται οι κίνδυνοι διαδικτυακού εκφοβισμού, ρητορικής μίσους και παρενόχλησης.
Η πιο κρίσιμη σύγκλιση κινδύνων εντοπίζεται μεταξύ 10 και 12 ετών. Η παρουσία στα social media αρχίζει να θεωρείται προϋπόθεση κοινωνικής συμμετοχής, την ίδια στιγμή που οι αλγόριθμοι εντείνουν τη σύγκριση, την έκθεση σε επιβλαβές ή παράνομο περιεχόμενο και τα εθιστικά μοτίβα χρήσης. Η έκθεση αναφέρεται σε πρόσφατη έρευνα σύμφωνα με την οποία η απόκτηση smartphone στα 12 αντί στα 13 ενδέχεται να συνδέεται, έναν χρόνο αργότερα, με υψηλότερο κίνδυνο κατάθλιψης και άλλων προβλημάτων ψυχικής υγείας.
Από τα 13 έως τα 15 έτη, η παραδοσιακή γονική επίβλεψη γίνεται λιγότερο αποτελεσματική και οι κίνδυνοι διαμορφώνονται περισσότερο από τη δομή των ίδιων των πλατφορμών. Στις ηλικίες 16 έως 18 ετών, οι έφηβοι αποκτούν μεγαλύτερη αυτονομία, χωρίς όμως να έχουν ολοκληρώσει τη νευροβιολογική τους ανάπτυξη. Οι κίνδυνοι εθισμού, άγχους και ψυχικής επιβάρυνσης εξακολουθούν να υφίστανται.
Με γονική άδεια πριν τα 13 έτη
Πάνω σε αυτή την ηλικιακή ανάλυση στηρίζεται η σημαντικότερη πολιτική εισήγηση: ενιαίος ευρωπαϊκός περιορισμός πρόσβασης στα social media και σε άλλες ψηφιακές υπηρεσίες υψηλού κινδύνου για παιδιά κάτω των 13 ετών. Κάτω από αυτό το όριο, η πρόσβαση θα πρέπει να είναι χρονικά περιορισμένη και να επιτρέπεται μόνο με γονική άδεια και επίβλεψη ή στο πλαίσιο εκπαιδευτικής χρήσης. Από τα 13 και μετά, προτείνεται σταδιακή αυτονομία αλλά μόνο σε υπηρεσίες κατάλληλες για την ηλικία και ασφαλείς από τον σχεδιασμό τους. Τα κράτη μέλη θα μπορούν να υιοθετούν αυστηρότερα εθνικά όρια για τους εφήβους. Η έκθεση αναφέρει ότι η Γαλλία και η Ελλάδα εξετάζουν όριο στα 15 χρόνια, η Δανία στα 16, με δυνατότητα χαμηλότερου ορίου κατόπιν γονικής συναίνεσης, ενώ αντίστοιχες πρωτοβουλίες συζητούνται και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Για να εφαρμοστούν οι περιορισμοί, απαιτούνται αξιόπιστα συστήματα διασφάλισης της ηλικίας. Οι ειδικοί επιμένουν ότι αυτά πρέπει να προστατεύουν την ιδιωτικότητα και να μην οδηγούν σε αχρείαστη επεξεργασία ταυτοτήτων ή βιομετρικών δεδομένων.
Στο «εδώλιο» οι πλατφόρμες
Η έκθεση δεν περιορίζεται στην ευθύνη των γονέων. Αντίθετα, υιοθετεί τη θέση ότι οι εταιρείες τεχνολογίας φέρουν την πρωταρχική ευθύνη για την ασφάλεια των υπηρεσιών που σχεδιάζουν και προσφέρουν. Στο επίκεντρο βρίσκονται λειτουργίες όπως η ατελείωτη κύλιση, η αυτόματη αναπαραγωγή, οι επίμονες ειδοποιήσεις και οι εξατομικευμένοι αλγόριθμοι συστάσεων. Πρόκειται για εργαλεία που αυξάνουν τον χρόνο παραμονής, ενθαρρύνουν τον καταναγκαστικό έλεγχο της συσκευής και μπορούν να οδηγήσουν τον χρήστη σε συνεχόμενες αλυσίδες όλο και πιο ακραίου ή επιβλαβούς περιεχομένου. Οι ειδικοί εισηγούνται επέκταση των υποχρεωτικών κανόνων «safety by design», με ασφαλείς προεπιλεγμένες ρυθμίσεις και περιορισμό εθιστικών χαρακτηριστικών για τους ανηλίκους. Παράλληλα, ζητούν αντιστροφή του βάρους της απόδειξης: να μην καλούνται οι γονείς και οι ρυθμιστικές Αρχές να αποδείξουν ότι μια υπηρεσία βλάπτει τα παιδιά αλλά οι ίδιες οι εταιρείες να τεκμηριώνουν ότι είναι ασφαλής. Μέχρι να το πράξουν, η πρόσβαση των ανηλίκων θα πρέπει να περιορίζεται.
«Μην μείνετε στις απαγορεύσεις»
Οι ηλικιακοί περιορισμοί παρουσιάζονται ως προληπτικό μέτρο και όχι ως ολοκληρωμένη λύση. Η ίδια η έκθεση αναγνωρίζει ότι αρκετά παιδιά βρίσκουν τρόπους να παρακάμπτουν γενικές απαγορεύσεις. Γι’ αυτό ζητεί παράλληλη επένδυση στην ψηφιακή εκπαίδευση, στην καθοδήγηση των γονέων και στην κατάρτιση των εκπαιδευτικών. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργούν οι αλγόριθμοι, δημιουργείται και διαδίδεται το περιεχόμενο και αξιοποιούνται τα προσωπικά δεδομένα. Προτείνονται επίσης απλοί και φιλικοί προς τα παιδιά μηχανισμοί καταγγελιών, ισχυρότερη χρηματοδότηση των γραμμών στήριξης και προτεραιότητα στην αντιμετώπιση αναφορών που προέρχονται από ανηλίκους. Παράλληλα, τα κράτη και οι τοπικές Αρχές καλούνται να ενισχύσουν την πρόσβαση σε αθλητισμό, τέχνες, βιβλιοθήκες, λέσχες νέων και ασφαλείς κοινοτικούς χώρους. Η λογική είναι ότι ο περιορισμός της οθόνης δεν μπορεί να επιτευχθεί μόνο με απαγορεύσεις, εάν δεν προσφέρονται στα παιδιά ελκυστικές και οικονομικά προσιτές εναλλακτικές δραστηριότητες εκτός διαδικτύου.
