Το σύστημα Πληρώνω Όσο Πετώ, δηλαδή η χρέωση των τελών σκυβάλων ανάλογα με την ποσότητα των αποβλήτων που παράγει κάθε νοικοκυριό, αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο για τη μείωση των οικιακών αποβλήτων, του κόστους διαχείρισής τους, αλλά και για τη μετάβαση από την ταφή σε ένα πιο βιώσιμο και κυκλικό σύστημα διαχείρισης. Η Κύπρος, με βάση τις ευρωπαϊκές υποχρεώσεις της, έπρεπε να είχε εφαρμοστεί ήδη καθολικά σε όλη τη χώρα το Πληρώνω Όσο Πετώ (ΠΟΠ) από 1η Ιουλίου 2024. Ο επόμενος στόχος ήταν το πρώτο εξάμηνο του 2026 σύμφωνα με τις εξαγγελίες. Μέχρι σήμερα η μεταρρύθμιση παραμένει ουσιαστικά στα χαρτιά.
Αρχές 2027 καθολική εφαρμογή
Το κράτος επιχειρεί τώρα να καλύψει το χαμένο έδαφος, προωθώντας το ΠΟΠ αρχές του 2027. Αφήνοντας εκτός, ωστόσο, την ξεχωριστή συλλογή της ροής των οργανικών αποβλήτων των νοικοκυρών που αποτελεί νομοθετική υποχρέωση της χώρας από την 1η Ιανουαρίου 2024 και κυρίως ουσιαστικό κίνητρο για μείωση των οικιακών σκυβάλων. Στόχος είναι η συλλογή οργανικών να αρχίσει πρώτα από τους μεγάλους παραγωγούς, εντός 2027 και μετά... βλέπουμε.
Η εξήγηση που δίνει το Τμήμα Περιβάλλοντος για τις τεράστιες καθυστερήσεις είναι ότι η νομοθετική υποχρέωση προηγήθηκε των αναγκαίων υποδομών. Όπως αναφέρει το τμήμα σε απαντητικό σημείωμά του στον «Π», ενώ η προηγούμενη κυβέρνηση προέβλεψε εφαρμογή του ΠΟΠ από το 2024, «δεν προηγήθηκε η ωρίμανση και υλοποίηση των απαραίτητων υποδομών», που θα επέτρεπαν στο σύστημα να λειτουργήσει στην πράξη.
ΠΟΠ συνυφασμένο με την ταφή
Όπως καταγράψαμε στα δύο προηγούμενα δημοσιεύματα του «Π» για τη διαχείριση των αποβλήτων, η Κύπρος εξακολουθεί να θάβει το 60%-65% των σκουπιδιών της, την ώρα που Πεντάκωμο και Κόσιη βρίσκονται υπό πίεση και απαιτούνται επενδύσεις €162 εκατ. μόνο για τη μεταβατική τους αναβάθμιση. Η καθυστέρηση στην εφαρμογή του ΠΟΠ, υπό αυτά τα δεδομένα, αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα. Το επόμενο κρίσιμο βήμα δεν βρίσκεται μόνο στις μονάδες, αλλά και στη δραστική μείωση των σύμμεικτων αποβλήτων που παράγουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις, ώστε η χώρα να μπορέσει να περιορίσει την ταφή στο 10% μέχρι το 2035.
Ο γενικός διευθυντής της Διεύθυνσης Περιβάλλοντος του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης, δρ Κώστας Κωνσταντίνου, ξετυλίγει, μιλώντας στον «Π», τον σχεδιασμό της επόμενης μέρας, εξηγώντας πώς θα εφαρμοστεί το ΠΟΠ, ποιες υποδομές υπάρχουν και ποιες λείπουν για τη διαχείριση των οργανικών και ποια είναι τα επόμενα βήματα για δήμους, επιχειρήσεις και νοικοκυριά.
Πρώτα η διαλογή στην πηγή
Η βασική φιλοσοφία του ΠΟΠ είναι απλή. Όσο περισσότερα σύμμεικτα απόβλητα παράγει ένα νοικοκυριό, τόσο περισσότερο πληρώνει. Ή αντίστροφα, όσα λιγότερα σύμμεικτα, τόσο μικρότερο το κόστος.
«Το σημαντικότερο είναι ότι να έχουμε ένα κίνητρο για μείωση των αποβλήτων», επισημαίνει ο κ. Κωνσταντίνου, εξηγώντας ότι σε πρώτη φάση μπορεί να μην γίνεται διαχωρισμός των οργανικών που θα περιορίσουν σημαντικά τον όγκο της προπληρωμένης σακούλας ή του βάρους του κάδου, αναλόγως του συστήματος που θα επιλέξει κάθε τοπική αρχή, ωστόσο αναμένονται υψηλότερες επιδόσεις στη συλλογή ανακυκλώσιμων ροών. Του PMD και του χαρτιού που συλλέγει η Green Dot από σπίτι σε σπίτι, αλλά και του γυαλιού, των κλωστοϋφαντουργικών και των άλλων ροών που καταλήγουν στα πράσινα σημεία, στα πράσινα περίπτερα ή στα κέντρα επισκευής και επαναχρησιμοποίησης.
Λιγότερο βάρος, λιγότερο κόστος
Συνεπώς οι σακούλες των σύμμεικτων που θα καταλήγουν στις μονάδες διαχείρισης Κόσιης και Πεντακώμου θα έχουν λιγότερο βάρος και μικρότερο κόστος τόσο για τα νοικοκυριά όσο και για τη διαχείριση. Νοικοκυριά που θα επιλέξουν να αξιοποιήσουν οικιακό κομποστοποιητή για τη διαχείριση των οργανικών τους αποβλήτων θα έχουν ακόμη λιγότερο κόστος.
Αξίζει να αναφερθεί ότι τα οργανικά απόβλητα -τρόφιμα και πράσινα- αποτελούν κατά μέσο όρο περίπου 37% των αστικών αποβλήτων στην ΕΕ. Είναι δηλαδή το μεγαλύτερο μεμονωμένο ρεύμα. Είναι γι' αυτό που η χωριστή συλλογή τους είναι κρίσιμη για τη μείωση των αποβλήτων. Συνεπώς το ΠΟΠ από μόνο του δίνει ένα οικονομικό κίνητρο για μείωση των σύμμεικτων, ωστόσο η χωριστή συλλογή οργανικών αποβλήτων μπορεί να αποφέρει σημαντικό κίνητρο μείωσης των σκυβάλων και συνεπώς μείωση της ταφής.
Σύμφωνα με τον σχεδιασμό που συζητείται, ένα μέρος του κόστους θα μπορούσε να καλύπτεται μέσω πάγιου τέλους και το υπόλοιπο να εξαρτάται από την πραγματική ποσότητα των σύμμεικτων αποβλήτων (αγορά σακούλων). Το μοντέλο δεν έχει ακόμη οριστικοποιηθεί, όμως ο βασικός στόχος είναι ξεκάθαρος: Να δημιουργηθεί οικονομικό κίνητρο για να μειωθεί η παραγωγή σκουπιδιών.
€25 εκατ. στους δήμους
Η εφαρμογή του ΠΟΠ δεν εξαρτάται μόνο από τις αποφάσεις της κεντρικής κυβέρνησης, αλλά κυρίως από τις τοπικές αρχές. Σύμφωνα με τον κ. Κωνσταντίνου για την εφαρμογή του συστήματος έχουν δεσμευτεί €25 εκατ. από τα συγχρηματοδοτούμενα μέσω του προγράμματος «ΘΑλΕΙΑ». Ο αρχικός χρηματοδοτικός σχεδιασμός περιελάμβανε ακόμη μεγαλύτερα έσοδα για τις τοπικές αρχές από τον φόρο ταφής για χρηματοδότηση της μετάβασης. Συγκεκριμένα, από τον φόρο ταφής θα μπορούσαν να προκύπτουν περίπου €4 εκατ. ετησίως, επισημαίνει ο κ. Κωνσταντίνου, τα οποία θα διοχετεύονταν ξανά σε έργα διαλογής στην πηγή. Παρ' όλα αυτά το θέμα προσέκρουσε στις έντονες διαφωνίες και δεν προωθήθηκε προς ψήφιση στη Βουλή.
Τα €25 εκατ. προορίζονται για επενδύσεις που θα χρειαστούν οι δήμοι και οι κοινότητες, όπως κάδοι, κλειδαριές, προπληρωμένες σακούλες, εξοπλισμό και απορριμματοφόρα. Όπως εξηγεί ο κ. Κωνσταντίνου, οι τοπικές αρχές κλήθηκαν να εκπονήσουν μελέτες βιωσιμότητας και σχέδια δράσης. Σε ορισμένα συμπλέγματα, ωστόσο, οι διαδικασίες εξακολουθούν να εκκρεμούν.
Η Διεύθυνση Περιβάλλοντος, σημειώνει, έχει ήδη διαμηνύσει προς τους δήμους ότι η διαδικασία δεν μπορεί να παρατείνεται επ' αόριστον και σχεδιάζεται πρόσκληση μέσω της Διεύθυνσης Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων, ώστε οι τοπικές αρχές να μπορούν να αιτηθούν χρηματοδότηση για τον απαραίτητο εξοπλισμό. Κάποιες περιοχές βρίσκονται περισσότερο μπροστά από άλλες, τονίζει ο κ. Κωνσταντίνου. Η Αραδίππου, για παράδειγμα, αλλά και άλλοι δήμοι, έχουν προχωρήσει περισσότερο στον σχεδιασμό και εξετάζει εφαρμογή μέσω κάδων.
Οργανικά σε δεύτερη φάση
Ο κ. Κωνσταντίνου είναι σαφής ότι η πλήρης χωριστή συλλογή οργανικών από όλα τα νοικοκυριά δεν μπορεί να γίνει από τη μία μέρα στην άλλη. «Είναι ουτοπία να λέμε ότι θα κάνουμε διαχωρισμό στην πηγή των οργανικών μέχρι την 1/1/2027», αναφέρει, εξηγώντας ότι απαιτούνται υποδομές, εξοπλισμός, χρηματοδότηση και νέα απορριμματοφόρα. Μόνο η αγορά εξειδικευμένων οχημάτων χρειάζεται μήνες από τη στιγμή της παραγγελίας, επισημαίνει.
Όπως τονίζει, ωστόσο, μπορεί σήμερα να μην υπάρχει ενιαία ημερομηνία για την καθολική εφαρμογή της συλλογής οργανικών αποβλήτων στα νοικοκυριά, αλλά η πορεία θα εξαρτηθεί αφενός από την ετοιμότητα της κάθε τοπικής αρχής και αφετέρου από την ανάπτυξη των υποδομών.
Οι προκλήσεις
Εξηγεί ότι τα οργανικά -ή βιοαπόβλητα- θεωρούνται από τις πιο δύσκολες ροές αποβλήτων και η χωριστή συλλογή τους σε μια χώρα με θερμοκρασίες που ξεπερνούν τους 40 βαθμούς Κελσίου αποτελεί μια τεράστια πρόκληση. Αυτό σημαίνει ότι τρόφιμα και άλλα βιοαπόβλητα δεν μπορούν να παραμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα σε κάδους ή σημεία συλλογής. Χρειάζονται συχνή αποκομιδή, κατάλληλα οχήματα και γρήγορη μεταφορά στις μονάδες επεξεργασίας. Διαφορετικά δημιουργούνται προβλήματα αποσύνθεσης, οσμών, υγιεινής, ενώ υπό αυτές τις συνθήκες δεν θα τηρούν τις προδιαγραφές για να τυγχάνουν διαχείρισης.
Πρώτα οι μεγάλοι «παραγωγοί»
Είναι για όλους αυτούς τους λόγους που πριν το σύστημα φτάσει σε κάθε σπίτι, το κράτος σχεδιάζει να ξεκινήσει με τους μεγάλους παραγωγούς οργανικών.
Σε αυτή την κατηγορία, τονίζει ο κ. Κωνσταντίνου, θα περιλαμβάνονται ξενοδοχεία, εστιατόρια, νοσοκομεία, στρατόπεδα και άλλες εγκαταστάσεις που παράγουν μεγάλες ποσότητες οργανικών αποβλήτων. Ο στόχος είναι το συγκεκριμένο στάδιο να αρχίσει εντός του 2027.
Το κανονιστικό πλαίσιο θα προσδιορίσει ποιος θεωρείται μεγάλος παραγωγός και ποιες υποχρεώσεις θα έχει. Ανοιχτό παραμένει το μοντέλο συλλογής. Οι δήμοι καλούνται να ξεκαθαρίσουν κατά πόσο θέλουν να αναλάβουν οι ίδιοι τα οργανικά των μεγάλων παραγωγών ή εάν θα εφαρμοστεί σύστημα στο οποίο κάθε επιχείρηση θα συμβάλλεται με αδειοδοτημένο μεταφορέα και μονάδα επεξεργασίας.
Υπάρχουν μονάδες, όχι παντού
Το ερώτημα είναι πού θα πηγαίνουν τα οργανικά απόβλητα που θα συλλέγονται -μάλλον σε μεγάλα και ειδικά διαμορφωμένα κοντέινερ- για να τυγχάνουν επεξεργασίας. Οι μελέτες που έχει στη διάθεσή του το Τμήμα Περιβάλλοντος δείχνουν ότι ορισμένες υφιστάμενες ιδιωτικές εγκαταστάσεις, οι οποίες σήμερα επεξεργάζονται κυρίως κτηνοτροφικά απόβλητα, διαθέτουν επιπλέον δυναμικότητα, εξηγεί ο γενικός διευθυντής.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, αυτή η δυναμικότητα μπορεί να καλύψει σε πρώτη φάση τους μεγάλους παραγωγούς σε Λευκωσία, Λεμεσό, Λάρνακα και Πάφο.
«Μεγαλύτερο κενό εντοπίζεται στην ελεύθερη Αμμόχωστο, όπου δεν υπάρχουν αντίστοιχες εγκαταστάσεις». Ο ίδιος εκτιμά ότι η δημιουργία μιας σταθερής αγοράς για τα οργανικά μπορεί να κινητοποιήσει και ιδιωτικές επενδύσεις.
€20 εκατ. για νέα μονάδα
Σε αυτή τη φάση έχουν δεσμευτεί περίπου €20 εκατ. από τα ευρωπαϊκά κονδύλια για τη δημιουργία πρόσθετης μονάδας επεξεργασίας οργανικών. Η χωροθέτησή της δεν έχει ακόμη αποφασιστεί.
Όπως εξηγεί ο κ. Κωνσταντίνου, ένας από τους λόγους που το κράτος θέλει να διατηρήσει τη δυνατότητα δημιουργίας πρόσθετης υποδομής είναι ο φόβος ότι, εάν η αγορά στηριχθεί σε πολύ μικρό αριθμό ιδιωτικών μονάδων, μπορεί να δημιουργηθούν συνθήκες ολιγοπωλίου. Η ύπαρξη κρατικής ή εφεδρικής δυναμικότητας αντιμετωπίζεται ως ασφαλιστική δικλίδα ώστε οι μεγάλοι παραγωγοί και οι τοπικές αρχές να μην βρεθούν εξαρτημένοι από ελάχιστους παρόχους.
Γιατί διαμαρτύρονται οι κάτοικοι της Αγλαντζιάς;
«Η εφαρμογή του συστήματος Πληρώνω Όσο Πετώ στην Αγλαντζιά αποτέλεσε ένα σημαντικό πιλοτικό βήμα για την Κύπρο, με στόχο να αξιολογηθεί στην πράξη η εφαρμογή ενός συστήματος δίκαιης χρέωσης των δημοτών, όπου το κόστος διαχείρισης των αποβλήτων συνδέεται περισσότερο με την ποσότητα των σύμμεικτων αποβλήτων που παράγει κάθε νοικοκυριό», σύμφωνα με το Τμήμα Περιβάλλοντος.
Σε απάντησή του στον «Π» το τμήμα αναφέρει ότι αξιολογεί την εφαρμογή του ΠΟΠ στην Αγλαντζιά ως μία χρήσιμη εμπειρία, η οποία παρείχε σημαντικά δεδομένα και ανέδειξε τόσο τα θετικά αποτελέσματα όσο και τις πρακτικές προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπιστούν πριν από την ευρύτερη εφαρμογή του συστήματος. Τα αποτελέσματα αυτά δείχνουν ότι το ΠΟΠ μπορεί να λειτουργήσει ως αποτελεσματικό εργαλείο για:
- Τη μείωση των σύμμεικτων αποβλήτων,
- Την αύξηση της συμμετοχής στην ανακύκλωση.
- Τη μείωση της ποσότητας αποβλήτων που οδηγείται σε ταφή.
Τι έδειξαν οι αντιδράσεις
«Οι αντιδράσεις που καταγράφηκαν από μέρος των κατοίκων δεν σχετίζονται με αποτυχία του περιβαλλοντικού στόχου του συστήματος, αλλά κυρίως με τις προκλήσεις που συνοδεύουν την αλλαγή ενός καθιερωμένου τρόπου διαχείρισης αποβλήτων», επισημαίνει το τμήμα, απαριθμώντας τις βασικές προκλήσεις που αναδείχθηκαν:
1. Την αλλαγή της υφιστάμενης συμπεριφοράς των πολιτών στη διαχείριση των αποβλήτων.
2. Την ανάγκη καλύτερης ενημέρωσης των πολιτών για τη σωστή χρήση του συστήματος και καθοδήγησης των δημοτών.
3. Την προσαρμογή των νοικοκυριών στη χρήση των προπληρωμένων σακουλών ΠΟΠ.
4. Τις πρακτικές δυσκολίες σε πολυκατοικίες και κοινόχρηστους χώρους.
5. Την ανάγκη διασφάλισης ίσης εφαρμογής του συστήματος όταν εφαρμόζεται μόνο σε μία περιοχή και όχι σε ολόκληρη την Κύπρο.
Μόνιμα κίνητρα για όλους
«Ένα επιπλέον ζήτημα που επηρέασε την εφαρμογή στην Αγλαντζιά είναι ότι, μετά τη μεταρρύθμιση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, το σύστημα λειτουργεί πλέον σε ένα διαφορετικό διοικητικό πλαίσιο, ενώ η μη ταυτόχρονη εφαρμογή του ΠΟΠ σε όλες τις περιοχές δημιουργεί πρακτικές δυσκολίες, όπως μεταφορά αποβλήτων σε γειτονικές περιοχές όπου το σύστημα δεν εφαρμόζεται», εξηγεί το Τμήμα Περιβάλλοντος, καταλήγοντας πως «καμία προσπάθεια μείωσης των αποβλήτων δεν μπορεί να θεωρείται αποτυχημένη. Αντίθετα, αποτελεί πιλοτικό μοντέλο από το οποίο αντλούνται δεδομένα και εμπειρία για τη βελτίωση του συστήματος πριν από την ευρύτερη εφαρμογή του σε παγκύπρια βάση. Ο τελικός στόχος του συστήματος ΠΟΠ δεν είναι μόνο η αλλαγή του τρόπου χρέωσης των αποβλήτων, αλλά η δημιουργία μόνιμων κινήτρων ώστε οι πολίτες να μειώνουν τα σύμμεικτα απόβλητα, να αυξάνουν τη χωριστή συλλογή και να συμβάλλουν στην επίτευξη των ευρωπαϊκών στόχων ανακύκλωσης».
