Ερντογάν και Αλίεφ έδωσαν τα χέρια, αλλά οι ρωγμές στην «αδελφική σχέση» παραμένουν - Ο «διάδρομος Τραμπ» που ενώνει Άγκυρα και Μπακού και ανησυχεί Ρωσία και Ιράν

Η εικόνα των Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και Ιλχάμ Αλίεφ να σηκώνουν μαζί τα χέρια τους στη Σούσα του Ναγκόρνο Καραμπάχ, την Κυριακή 8 Νοεμβρίου, ήταν προσεκτικά επιλεγμένη. Οι δύο πρόεδροι ήθελαν να στείλουν ένα ξεκάθαρο μήνυμα: η στρατηγική συμμαχία Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν παραμένει ισχυρή και κανείς δεν μπορεί να τη διαταράξει.

Μόνο που, αυτή τη φορά, η ανάγκη για τόσο έντονες διαβεβαιώσεις δεν ήταν τυχαία. Πίσω από τις θερμές χειραψίες και τις αναφορές στην κοινή ιστορία είχε προηγηθεί μια ασυνήθιστη περίοδος έντασης μεταξύ των δύο στενών συμμάχων, με δημόσιες αντιπαραθέσεις, διπλωματικές κινήσεις δυσαρέσκειας και διαφορετικές προσεγγίσεις σε κρίσιμα περιφερειακά ζητήματα.

Η επίσκεψη Ερντογάν στο Αζερμπαϊτζάν, με αφορμή την έκτη επέτειο της νίκης επί της Αρμενίας στον πόλεμο του 2020, λειτούργησε ουσιαστικά ως επιχείρηση αποκατάστασης των σχέσεων. Και το γεγονός ότι πραγματοποιήθηκε στη Σούσα, μια πόλη με ιδιαίτερο συμβολισμό για το Μπακού, πρόσθεσε πολιτικό βάρος στο μήνυμα.

Ο Αλίεφ υποδέχθηκε προσωπικά τον Ερντογάν στο αεροδρόμιο του Φουζουλί, ενώ ακολούθησαν κατ' ιδίαν συνομιλίες, κοινές δηλώσεις και επισκέψεις σε μνημεία της σύγκρουσης στο Καραμπάχ.

«Η ενότητα και η αδελφοσύνη μας είναι ακλόνητες. Όσοι επιχειρούν να τις υπονομεύσουν δεν θα πετύχουν τον στόχο τους», διακήρυξε ο Αλίεφ. Στο ίδιο πνεύμα, ο Ερντογάν επανέφερε το γνωστό σύνθημα «ένα έθνος, δύο κράτη», υπογραμμίζοντας ότι η σχέση των δύο χωρών υπερβαίνει τις συμβατικές διπλωματικές σχέσεις.

Η μαντίλα που προκάλεσε διπλωματική κρίση

Η αφορμή της έντασης εμφανίστηκε τον Σεπτέμβριο, όταν οι αρχές του Αζερμπαϊτζάν τροποποίησαν τους κανονισμούς σχολικής ενδυμασίας, περιορίζοντας τη χρήση θρησκευτικών καλυμμάτων, περιλαμβανομένης της ισλαμικής μαντίλας, στα δημόσια σχολεία.

Η απόφαση εντασσόταν στην πολιτική υπεράσπισης του κοσμικού χαρακτήρα του κράτους, την οποία ακολουθεί το Αζερμπαϊτζάν παρά το γεγονός ότι η μεγάλη πλειονότητα του πληθυσμού του είναι μουσουλμάνοι.

Στην Τουρκία, ωστόσο, η εξέλιξη προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από ισλαμιστικούς και συντηρητικούς κύκλους, ακόμη και μέσα στο κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP). Η κυβέρνηση Ερντογάν είχε άλλωστε προχωρήσει τα προηγούμενα χρόνια στην άρση περιορισμών στη χρήση της μαντίλας, μετατρέποντας το ζήτημα σε ένα από τα χαρακτηριστικά στοιχεία της πολιτικής της ταυτότητας.

Μεταξύ όσων επέκριναν το Μπακού ήταν ο προεδρικός σύμβουλος Οκτάι Σαράλ, ο οποίος ζήτησε την αναθεώρηση των περιορισμών.

Η αντίδραση του Αζερμπαϊτζάν ήταν έντονη. Η ηγεσία της χώρας αντιμετώπισε τις τουρκικές επικρίσεις ως απαράδεκτη ανάμειξη στα εσωτερικά της, υπενθυμίζοντας εμμέσως ότι η στρατηγική συμμαχία δεν σημαίνει και αποδοχή πολιτικής κηδεμονίας από την Άγκυρα.

Ο Ερντογάν απομάκρυνε τελικά τον Σαράλ από τη θέση του. Σύμφωνα με τουρκικά δημοσιεύματα που επικαλείται το Associated Press, η κίνηση αυτή συνδέθηκε με απαίτηση της πλευράς Αλίεφ. Δεν επιβεβαιώθηκε, πάντως, επισήμως ότι επρόκειτο για όρο που έθεσε το Μπακού.

Η απομάκρυνση του συμβούλου δεν ήταν αρκετή για να αποκαταστήσει αμέσως το κλίμα. Ο Αλίεφ απουσίασε από τη σύνοδο των τουρκογενών κρατών στην Άγκυρα, στις 30 Οκτωβρίου, παρά την προσωπική πρόσκληση του Ερντογάν, επιλέγοντας να εκπροσωπηθεί από τον υπουργό Εξωτερικών του.

Η απουσία ερμηνεύθηκε ως σαφές μήνυμα δυσαρέσκειας και προκάλεσε ερωτήματα για το βάθος της κρίσης.

Το Ισραήλ, η άλλη πηγή διαφωνιών

Πέρα από τη μαντίλα, υπάρχουν και βαθύτερες γεωπολιτικές διαφοροποιήσεις. Η σημαντικότερη αφορά τη σχέση του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ, μια χώρα με την οποία η Τουρκία βρίσκεται σε έντονη πολιτική αντιπαράθεση εξαιτίας του πολέμου στη Γάζα και των ευρύτερων εξελίξεων στη Μέση Ανατολή.

Το Αζερμπαϊτζάν διατηρεί στενή στρατιωτική, ενεργειακή και τεχνολογική συνεργασία με το Ισραήλ. Ισραηλινά οπλικά συστήματα έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην ενίσχυση των αζερικών ενόπλων δυνάμεων, ενώ το Μπακού αποτελεί σημαντικό προμηθευτή πετρελαίου για την ισραηλινή αγορά.

Για τον Αλίεφ, οι σχέσεις αυτές αποτελούν στρατηγική επιλογή που συνδέεται τόσο με την ασφάλεια της χώρας όσο και με την προσπάθεια διατήρησης ισορροπιών απέναντι στο Ιράν.

Αντίθετα, ο Ερντογάν έχει επενδύσει σημαντικό πολιτικό κεφάλαιο στη σκληρή αντιισραηλινή ρητορική, διεκδικώντας παράλληλα ηγετικό ρόλο στον μουσουλμανικό κόσμο.

Η αντίφαση είναι εμφανής. Η Άγκυρα και το Μπακού εμφανίζονται ως αδιαχώριστοι στρατηγικοί εταίροι, αλλά διατηρούν διαφορετικές σχέσεις με έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες ισχύος στη Μέση Ανατολή.

Σύμφωνα με το Associated Press, η ενίσχυση των σχέσεων Αζερμπαϊτζάν και Ισραήλ αποτελεί μία από τις αιτίες της πρόσφατης ψυχρότητας μεταξύ των δύο συμμάχων. Δεν υπάρχουν, πάντως, δημόσια στοιχεία ότι η διαφωνία αυτή επιλύθηκε κατά τη συνάντηση της Σούσας.

Ο διάδρομος που αλλάζει τον Καύκασο

Η συνάντηση είχε και μια δεύτερη, ιδιαίτερα σημαντική διάσταση. Το μέλλον του Νοτίου Καυκάσου, μετά τις ανατροπές που προκάλεσε η στρατιωτική επικράτηση του Αζερμπαϊτζάν στο Ναγκόρνο Καραμπάχ και η σταδιακή προώθηση της ειρηνευτικής διαδικασίας με την Αρμενία.

Στο επίκεντρο βρίσκεται η δημιουργία συγκοινωνιακής σύνδεσης μεταξύ του κυρίως εδάφους του Αζερμπαϊτζάν και του θύλακα του Ναχιτσεβάν, μέσω του νότιου τμήματος της Αρμενίας.

Το έργο, που το Μπακού αποκαλεί διάδρομο Ζανγκεζούρ, συνδέεται πλέον με την αμερικανική πρωτοβουλία TRIPP, τη λεγόμενη «Οδό Τραμπ για τη Διεθνή Ειρήνη και Ευημερία».

Η υλοποίησή του θα δημιουργούσε νέες δυνατότητες μεταφοράς εμπορευμάτων και ενέργειας μεταξύ Ασίας και Ευρώπης, ενισχύοντας σημαντικά τον ρόλο της Τουρκίας ως διαμετακομιστικού κόμβου.

Μάλιστα, μόλις μία ημέρα πριν από την επίσκεψη Ερντογάν, στις 7 Νοεμβρίου, οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν ανακοίνωσαν τη συγκρότηση τριμερών τεχνικών ομάδων για την προώθηση του σχεδίου, με πρώτο αντικείμενο τις μεταφορές και τη μεταφορά ηλεκτρικής ενέργειας.

Η χρονική συγκυρία προσέδωσε πρόσθετη σημασία στις συνομιλίες των δύο προέδρων. Ο Αλίεφ επιβεβαίωσε, άλλωστε, ότι συζήτησαν εκτενώς για την ενέργεια, τις επενδύσεις και τους μεταφορικούς διαδρόμους, κατονομάζοντας τον Ζανγκεζούρ.

Η προοπτική αυτή ενδιαφέρει άμεσα και την Τεχεράνη, η οποία αντιμετωπίζει με επιφυλακτικότητα οποιαδήποτε αναδιάταξη των περιφερειακών διαδρομών που θα μπορούσε να περιορίσει τη γεωπολιτική της επιρροή ή να αυξήσει την αμερικανική παρουσία κοντά στα σύνορά της.

Παράλληλα, η Ρωσία, που παραδοσιακά διαδραμάτιζε κυρίαρχο ρόλο στον Νότιο Καύκασο, βρίσκεται αντιμέτωπη με μια πραγματικότητα στην οποία η Τουρκία, το Αζερμπαϊτζάν και πλέον οι Ηνωμένες Πολιτείες αποκτούν αυξανόμενη επιρροή.

Το μήνυμα του Αλίεφ προς την Άγκυρα

Η πρόσφατη κρίση ανέδειξε και κάτι ακόμη: το Αζερμπαϊτζάν δεν επιθυμεί να αντιμετωπίζεται ως ο μικρότερος εταίρος μιας συμμαχίας στην οποία η Τουρκία θα έχει πάντοτε τον τελευταίο λόγο.

Η στρατιωτική επικράτηση στο Καραμπάχ, τα σημαντικά ενεργειακά έσοδα και οι σχέσεις του με διαφορετικά κέντρα ισχύος έχουν ενισχύσει την αυτοπεποίθηση της αζερικής ηγεσίας.

Ο Αλίεφ αναγνωρίζει τη στρατηγική σημασία της Τουρκίας και τη στήριξη που του παρείχε στον πόλεμο του 2020. Ταυτόχρονα, όμως, επιδιώκει να διατηρήσει την αυτονομία των επιλογών του, τόσο στο εσωτερικό όσο και στην εξωτερική πολιτική.

Από αυτή την άποψη, η απουσία του από τη σύνοδο της Άγκυρας και η έντονη αντίδρασή του στις επικρίσεις για τη μαντίλα μπορούν να διαβαστούν ως υπενθύμιση των ορίων της τουρκικής επιρροής.

Από την άλλη πλευρά, ούτε ο Ερντογάν έχει συμφέρον να επιτρέψει μια σοβαρή επιδείνωση των σχέσεων. Το Αζερμπαϊτζάν αποτελεί βασικό πυλώνα της τουρκικής πολιτικής στον Καύκασο, κρίσιμο εταίρο στον ενεργειακό τομέα και σημαντικό κρίκο στο σχέδιο ενίσχυσης της συνεργασίας μεταξύ των τουρκογενών κρατών.

Δεν είναι τυχαίο ότι στην τουρκική αντιπροσωπεία συμμετείχαν, εκτός από τον υπουργό Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, ο επικεφαλής της τουρκικής υπηρεσίας πληροφοριών Ιμπραχίμ Καλίν και στελέχη με αρμοδιότητες την εξωτερική πολιτική και τις σχέσεις με τον τουρκογενή κόσμο. Η σύνθεση υπογραμμίζει τη στρατηγική βαρύτητα που απέδωσε η Άγκυρα στην επίσκεψη, χωρίς να αποδεικνύει από μόνη της την ύπαρξη πρόσθετων μυστικών συμφωνιών.