Στο άρθρο μου «Ο Οδυσσέας μάς διδάσκει μάνατζμεντ», που δημοσιεύτηκε στον «Π» στις 24/05/25, είχα αναφερθεί ακροθιγώς στη Σκύλλα και τη Χάρυβδη. Σήμερα θα ενδιατρίψω αναλυτικά πάνω στο θέμα και θα το συνδυάσω με το σημερινό μάνατζμεντ.
Η Σκύλλα
Τρομερό τέρας που κατοικούσε στον πορθμό της Μεσσήνης, με έξι κεφαλές, με τις οποίες καταβρόχθιζε ταυτόχρονα έξι από τους ναύτες των διερχόμενων πλοίων.
Η Χάρυβδη
Κατοικούσε σε έναν βράχο στη Μεσσήνη, απέναντι από το σπήλαιο στο οποίο διέμενε η Σκύλλα. Τρεις φορές την ημέρα ρουφούσε τεράστιες ποσότητες νερού της θάλασσας και μετά το ξερνούσε.
Πώς αποφάσισε ο Οδυσσέας
Για να φτάσει στην πατρίδα του, ο Οδυσσέας έπρεπε υποχρεωτικά να περάσει από τον πορθμό της Μεσσήνης. Η μάγισσα Κίρκη τον συμβούλευσε να περάσει από την πλευρά της Σκύλλας η οποία θα άρπαζε μόνο έξι από τους ναύτες του. Αν περνούσε από την πλευρά της Χάρυβδης θα χάνονταν όλοι. Ο Οδυσσέας είχε να διαλέξει μεταξύ δύο κακών και διάλεξε το λιγότερο κακό, αφού δεν υπήρχε τρίτη λύση (βλ. πιο κάτω). Έπρεπε να θυσιάσει έξι άντρες του προκειμένου να επιστρέψουν οι υπόλοιποι στα σπίτια τους.
Το δίλημμα του Οδυσσέα
Το δίλημμα του Οδυσσέα έχει άμεση σχέση με το σημερινό μάνατζμεντ. Πολλές φορές οι διευθυντές έχουν να διαλέξουν μεταξύ δύο κακών και αποφασίζουν να θυσιάσουν λίγα δέντρα προκειμένου να σώσουν το δάσος.
Η φύση του διλήμματος
Η περίπτωση αφορά έναν διευθυντή ο οποίος πρέπει αναγκαστικά να διαλέξει μεταξύ δύο κακών λύσεων. Ο Οδυσσέας δεν είχε να διαλέξει μεταξύ επιτυχίας και αποτυχίας αλλά πόση ζημιά θα προκαλούσε η κάθε μια από τις δύο κακές λύσεις. Η απόφασή του λήφθηκε με βάση στρατηγική σκέψη και όχι με συναίσθημα. Αντιστάθηκε στη σκέψη του μη πραγματοποιήσιμου στόχου και επικεντρώθηκε στη μείωση της ζημιάς που θα προκαλούσε η απόφασή του.
Στο μάνατζμεντ αυτός ο τρόπος σκέψης είναι σημαντικός. Σήμερα οι οργανισμοί λειτουργούν σε ένα περιβάλλον γεμάτο αβεβαιότητα, ανταγωνισμό και έλλειψη πόρων. Γι’ αυτό και πολλές φορές οι διευθυντές αναγκάζονται να συμβιβάζονται: μείωση κόστους (και επηρεασμού του ηθικού των υπαλλήλων), μακρόχρονη επιβίωση (με λιγότερα εφήμερα κέρδη), καινοτομία (αντί σταθερότητα).
Στο άρθρο μου «Ο Οδυσσέας μάς διδάσκει μάνατζμεντ» είχα αναφέρει χαριτολογώντας ότι με τον Δούρειο Ίππο ο Οδυσσέας είχε ανακαλύψει πρώτος ότι «στον πόλεμο… όλα επιτρέπονται».
Φαίνεται ότι δεν είναι μόνο αυτήν την πρωτιά που έχει ο Οδυσσέας αφού πρόλαβε τον Γάλλο μηχανικό και οικονομολόγο Jules Dupuit, ο οποίος τη δεκαετία 1840 εφάρμοσε τη θεωρία «Cost-benefit analysis» (ανάλυση κόστους-οφέλους) και τον Albert Humphrey, ο οποίος μαζί με την ερευνητική ομάδα του Stanford Research Institute ανέπτυξαν (1960-1970) την ανάλυση Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats (SWOT analysis) (Ανάλυση δυνατών και αδύνατων σημείων, ευκαιρίες και απειλές).!
Επιλογή του λιγότερο κακού
Χαρακτηριστικά παραδείγματα του διδάγματος της Σκύλλας και της Χάρυβδης είναι:
- η απόλυση υπαλλήλων προκειμένου να σωθεί ο οργανισμός
- το κλείσιμο μιας μονάδας του οργανισμού, η λειτουργία της οποίας δεν συμβαδίζει με τους στρατηγικούς του στόχους
- η κατάργηση παραδοσιακών μεθόδων προκειμένου να εφαρμοστεί ψηφιακή μεταρρύθμιση.
Οι αποφάσεις αυτές ποτέ δεν είναι εύκολες. Οι διευθυντές πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις επιπτώσεις που θα έχει μια απόφασή τους στο προσωπικό και στα κόστη του οργανισμού. Η απόφαση είναι δύσκολη, αν όμως δεν ληφθεί έγκαιρα μπορεί τα αποτελέσματα να είναι καταστροφικά. Τυχόν προσπάθεια να σωθούν όλοι και όλα μπορεί να οδηγήσει σε κατάρρευση όλου του οργανισμού. Ο Οδυσσέας δεν παρασύρθηκε παθητικά στον κίνδυνο· επέλεξε τον στόχο του κατόπιν ώριμης σκέψης. Οι διευθυντές πρέπει να είναι βέβαιοι ότι τυχόν θυσίες πρέπει να είναι στοχευμένες, στοιχειοθετημένες και συνυφασμένες με το ευρύτερο όραμα του οργανισμού.
Στρατηγική προοπτική
Όταν οι ηγέτες βρεθούν μπροστά σε ένα τέτοιο δίλημμα, πρέπει να λάβουν υπόψη τους τη μεγάλη εικόνα του οργανισμού, περιλαμβανομένων του οράματος, των αρχών και αξιών και της ικανότητας του οργανισμού να δημιουργεί πρόσθετη αξία.
Για τον σκοπό αυτό απαιτείται προτεραιοποίηση. Δεν είναι όλα τα τμήματα του οργανισμού ίσης αξίας. Οι διευθυντές πρέπει να εντοπίζουν τα τμήματα με τις περισσότερες προοπτικές και να τα προστατεύουν, έστω και αν αυτό σημαίνει προσωρινό παραμερισμό κάποιων άλλων τμημάτων ήσσονος σημασίας. Η στρατηγική αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν υπάρχει κρίση, όταν οι πόροι είναι περιορισμένοι και η πιθανότητα ολίσθησης μεγάλη.
Βλέποντας τη μεγάλη εικόνα δεν πρέπει να ενοχλούν οι μικρές απώλειες. Ο Οδυσσέας προτιμώντας τη Σκύλλα εξασφάλισε την επιστροφή του πληρώματός του στην πατρίδα του.Στη γλώσσα του μάνατζμεντ αυτό μεταφράζεται σε διατήρηση της ικανότητας του οργανισμού να επιβιώσει και μελλοντικά να αναπροσαρμοστεί, να ανταγωνιστεί και να αναπτυχθεί.
Ηθική
Ο Οδυσσέας πήρε την απόφασή του έχοντας εμπιστευτεί τη μάγισσα Κίρκη. Επειδή σήμερα δεν υπάρχουν μάγισσες, τίθεται το ερώτημα τι πρέπει να θυσιαστεί ως μέρος της λιγότερο κακής λύσης, πάνω σε ποια βάση θα γίνει η θυσία και ποιου χειρισμού πρέπει να τύχουν αυτοί που θα επηρεαστούν.
Εκείνο που πρέπει να επικρατήσει είναι η ηθική. Πρέπει:
- οι αποφάσεις να είναι διαφανείς και δίκαιες και να λαμβάνονται με ενσυναίσθηση.
- οι δυσάρεστες αποφάσεις να ανακοινώνονται με καθαρότητα
- όπου είναι δυνατόν, να προσφέρεται βοήθεια στους επηρεαζομένους, και
- εκείνοι που αποφασίζουν να αναλαμβάνουν την ευθύνη για τις συνέπειες.
Στην παράγραφο με τίτλο «πώς αποφάσισε ο Οδυσσέας» (βλ. πιο πάνω), είχα υπογραμμίσει τη φράση «αφού δεν υπάρχει τρίτη λύση». Πολλές φορές ορισμένοι επικαλούνται το δίλημμα της Σκύλλας και της Χάρυβδης για να πάρουν μια δυσάρεστη απόφαση, ενώ με δημιουργική σκέψη μπορεί να βρεθεί μια τρίτη λύση, η οποία να βοηθήσει στην αποφυγή ή σε περιορισμό της ζημιάς. Οι αποτελεσματικοί ηγέτες αμφισβητούν αυθαίρετα συμπεράσματα και μόνο τότε αποφασίζουν όταν είναι βέβαιοι ότι δεν υπάρχει καλύτερη λύση.
Δεν μπορώ να μην μπω στον πειρασμό και να μην αναφερθώ στο κούρεμα καταθέσεων και αξιογράφων στην Κύπρο το 2013. Τότε όχι μόνο υπήρχε καλύτερη λύση αλλά ήταν και η πρώτη που μας πρότειναν (οριζόντιο κούρεμα). Δυστυχώς οι εμπλεκόμενοι, εν τη σοφία τους και στην προσπάθειά τους ίσως να αποφευχθεί το κούρεμα (ιδανική λύση), απέρριψαν την ολιγότερο οδυνηρή λύση, με αποτέλεσμα χιλιάδες συμπολίτες μας να υποστούν ανεπανόρθωτη (ελπίζω προς το παρόν) ζημιά.
Επίλογος
Η ιστορία της Σκύλλας και της Χάρυβδης δεν αφορά μόνο την επιβίωση. Σήμερα τα λάθη των διευθυντών δεν συγχωρούνται. Παρ' όλο που συχνά είναι υποχρεωμένοι να λαμβάνουν ζημιογόνες αποφάσεις, δεν πρέπει ποτέ να αποφεύγουν να αντιμετωπίζουν την πραγματικότητα αλλά πρέπει να την αντιμετωπίζουν σωστά. Η προσπάθεια για εξεύρεση της ιδανικής λύσης δεν πρέπει να οδηγεί σε καθυστέρηση στη λήψη της λιγότερο κακής λύσης.
Η θυσία μερικών δέντρων προκειμένου να σωθεί το δάσος δεν είναι ένδειξη σκληρότητας αλλά ανάληψη ευθυνών. Οι ηγέτες είναι υπεύθυνοι ενός μεγάλου συνόλου και όχι μεμονωμένων κλάδων και ατόμων. Γι’ αυτό και όπως και ο Οδυσσέας πρέπει να χαράσσουν τυχόν επικίνδυνες πορείες με σαφήνεια, θάρρος και δέσμευση προς το γενικότερο καλό.
* Fellow του Ινστιτούτου Τραπεζιτών Λονδίνου | Ιδρυτικού μέλους του Κυπριακού Ινστιτούτου Χρηματοοικονομικών Υπηρεσιών και του Κυπριακού Συνδέσμου Διεύθυνσης Ανθρώπινου Δυναμικού.
