Την ώρα που η δημόσια συζήτηση σε όλο τον πλανήτη για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) κινείται ανάμεσα στον ενθουσιασμό και την καταστροφολογία, ο νομπελίστας οικονομολόγος Χριστόφορος Πισσαρίδης, στην 11η ετήσια δημόσια διάλεξή του στο Τμήμα Οικονομικών της Σχολής Οικονομικών Επιστημών και Διοίκησης του Πανεπιστημίου Κύπρου, επιχείρησε να δώσει απαντήσεις αλλά και μια ματιά στο μέλλον, μέσα από τον φακό της οικονομικής ανάλυσης και της ιστορικής εμπειρίας. Μέγας χορηγός της εκδήλωσης ήταν η Alpha Bank Κύπρου και χορηγός επικοινωνίας ο «Πολίτης».
Ενα πυκνό ακροατήριο στην Αίθουσα Τελετών του Πανεπιστημίου Κύπρου άκουσε με αμείωτο ενδιαφέρον το βράδυ της Πέμπτης για περισσότερη από μια ώρα τον σερ Χριστόφορο Πισσαρίδη -και καθηγητή στο Τμήμα Οικονομικών της Σχολής Οικονομικών Επιστημών και Διοίκησης του Πανεπιστημίου Κύπρου- να μιλά για την επίδραση της ΤΝ στην αγορά εργασίας και υπό αυτή την έννοια στην κοινωνία.
Το συμπέρασμα στο οποίο κατέληξε είναι ότι η ΤΝ θα έχει επίδραση στην εργασία, όπως έχει συμβεί και με άλλες τεχνολογίες από τη Βιομηχανική Επανάσταση. Η μεγαλύτερη πρόκληση, είπε, είναι η ομαλή προσαρμογή και μετάβαση των εργαζομένων σε νέους τύπους θέσεων εργασίας. Αυτή η μετάβαση επιβραδύνεται -και για αυτό δεν παρατηρείται ώς τώρα μια ουσιαστική επίδραση της ΤΝ στην παραγωγικότητα- από την έλλειψη δεξιοτήτων και «τριβές», δηλαδή αντιστάσεις, όπως η έλλειψη κατάλληλων δεξιοτήτων, η αβεβαιότητα για το ποιες ειδικότητες θα ζητούνται, την ανάγκη για τεράστιες επενδύσεις σε ενέργεια, υπολογιστική ισχύ και δίκτυα. Επιπλέον, οι επιχειρήσεις διστάζουν να προχωρήσουν σε ριζικές αλλαγές όταν το τεχνολογικό τοπίο μεταβάλλεται τόσο γρήγορα.
Η απάντηση, σύμφωνα με τον κ. Πισσαρίδη, βρίσκεται στην ποιοτική Εκπαίδευση, στην κατάρτιση στον χώρο εργασίας και στη διά βίου μάθηση. Αν επιχειρήσουμε να μεταφράσουμε σε όρους πολιτικής τα συμπεράσματα του κ. Πισσαρίδη, η προσαρμογή στην εποχή της ΤΝ απαιτεί τη μαζική κατάρτιση των εργαζομένων σε νέες ψηφιακές δεξιότητες και την αναδιαμόρφωση των προγραμμάτων στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση.
Δεν πεθαίνει η εργασία
Αναλυτικότερα, στην ομιλία του, ο σερ Χριστόφορος Πισσαρίδης είπε ότι οι νέες τεχνολογίες, όπως και στο παρελθόν, δεν καταργούν την εργασία αλλά τη μεταμορφώνουν. Όπως ανέφερε, η Τεχνητή Νοημοσύνη επηρεάζει ήδη τον τρόπο με τον οποίον εκτελούνται πολλές εργασίες, αυτοματοποιώντας επιμέρους καθήκοντα ή ολόκληρες διαδικασίες, ενώ η συνολική της επίδραση στις θέσεις εργασίας εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις στρατηγικές επιλογές των επιχειρήσεων και το θεσμικό και πολιτικό πλαίσιο.
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στον ρόλο της εκπαίδευσης, της κατάρτισης στον χώρο εργασίας και της διά βίου μάθησης, καθώς και στην ανάγκη ανάπτυξης των «καθολικών» ανθρώπινων δεξιοτήτων, όπως η κριτική σκέψη, η ικανότητα λήψης αποφάσεων με βάση δεδομένα, η επικοινωνία και η συναισθηματική νοημοσύνη, οι οποίες παραμένουν αναντικατάστατες. Δεν απειλούνται από την Τεχνητή Νοημοσύνη. Όπως υπογράμμισε, η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής δεν είναι η ίδια η τεχνολογία αλλά η ομαλή και συμπεριληπτική μετάβαση των εργαζομένων σε νέες μορφές εργασίας.
Συνεπώς, παρά τις ανησυχίες ότι η ΤΝ θα αφήσει «τους περισσότερους χωρίς δουλειά», ο κ. Πισσαρίδης υποστηρίζει ότι η εμπειρία του παρελθόντος δεν επιβεβαιώνει αυτό το σενάριο. Κάθε μεγάλη καινοτομία κατέστρεψε θέσεις εργασίας αλλά δημιούργησε νέες και μετέβαλε τις περισσότερες. Το αποτέλεσμα ήταν μετασχηματισμός της εργασίας και όχι το τέλος της.
Οι άνθρωποι, είπε ο κ. Πισσαρίδης, δεν επιλέγουν μαζικά την αεργία όταν αυξάνεται η παραγωγικότητα. Αντίθετα, αναζητούν νέους ρόλους, συχνά με καλύτερες συνθήκες.
Γιατί η ΤΝ είναι διαφορετική
Ο κ. Πισσαρίδης εξήγησε ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι ίσως η πιο δύσκολη τεχνολογία που κλήθηκαν ποτέ να αναλύσουν οι οικονομολόγοι, γιατί για πρώτη φορά η τεχνολογία δεν υποκαθιστά απλά τη μυϊκή δύναμη αλλά εισχωρεί σε γνωστικές λειτουργίες.
Σε αντίθεση με παλαιότερες τεχνολογικές επαναστάσεις -όπως ο ηλεκτρισμός ή η μηχανοποίηση- όπου ήταν πιο σαφές ποιες εργασίες επηρεάζονταν, η ΤΝ αγγίζει καθήκοντα σε σχεδόν κάθε επάγγελμα. Δεν «καταργεί» απαραίτητα ολόκληρες δουλειές αλλά αναδιανέμει τα επιμέρους καθήκοντα και εργασίες που τις αποτελούν.
Κεντρική ιδέα στην ανάλυση του κ. Πισσαρίδη είναι ότι κάθε θέση εργασίας αποτελείται από πολλά διαφορετικά καθήκοντα. Η γενετική (generative) ΤΝ μπορεί να εκτελέσει ορισμένα από αυτά -συχνά τα πιο τυποποιημένα, επαναλαμβανόμενα ή πληροφοριακά- αλλά όχι το σύνολο. Με τη γενετική ΤΝ ο εργαζομένος καταναλώνει λιγότερο χρόνο σε ρουτίνα και περισσότερο σε κρίση, δημιουργικότητα, συντονισμό.
Αυτή η «απελευθέρωση» θα επιταχυνθεί με τους λεγόμενους AI agents, τους ψηφιακούς βοηθούς που μπορούν να αναλαμβάνουν ολοκληρωμένες αποστολές, όπως να οργανώνουν ταξίδια, να συγκρίνουν προϊόντα, να διαχειρίζονται πληροφορίες. Αυτά τα εργαλεία αυξάνουν την παραγωγικότητα, λειτουργώντας ως ενισχυτές ικανότητας και όχι απλώς ως αυτοματισμοί αντικατάστασης.
Ο κ. Πισσαρίδης περιγράφει την επιθυμητή κατεύθυνση μιας ΤΝ ως συμπλήρωμα του εργαζομένου. Το ερώτημα δεν είναι αν θα χρησιμοποιηθεί αλλά πώς.
Το «παζλ» της παραγωγικότητας
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της ομιλίας του κ. Πισσαρίδη αφορούσε την επίδραση της ΤΝ στην αύξηση της παραγωγικότητας, η οποία δεν έχει παρατηρηθεί, ακόμη. Αυτή η απουσία τροφοδοτεί και την ανησυχία αναλυτών στις αγορές ότι ενδεχομένως οι τεράστιες επενδύσεις σε υποδομές ΤΝ δεν θα «βγάλουν τα λεφτά τους». Ο κ. Πισσαρίδης δεν το θεωρεί παράδοξο. Η Ιστορία δείχνει ότι οι μεγάλες τεχνολογίες χρειάζονται χρόνο για να αποδώσουν σε μακροοικονομικό επίπεδο, επειδή απαιτούν οργανωτικές αλλαγές, νέες δεξιότητες, επενδύσεις σε υποδομές και ανασχεδιασμό διαδικασιών.
Στο παρελθόν η ευρεία διάδοση μιας τεχνολογίας προηγήθηκε χρονικά των μεγάλων αλμάτων παραγωγικότητας. Η ουσιαστική ώθηση έρχεται όταν οι επιχειρήσεις αναδιοργανώνονται γύρω από τις νέες δυνατότητες και όχι απλώς όταν αγοράζουν το νέο εργαλείο. Το ίδιο, εκτιμά, θα συμβεί και με την ΤΝ.
Οι ανισότητες
Σε αντίθεση με τη διαδεδομένη άποψη ότι η ΤΝ θα οξύνει τις ανισότητες, ο κ. Πισσαρίδης βλέπει αντίστροφη δυναμική. Επειδή πολλά εργαλεία ΤΝ είναι φθηνά και εύκολα στη χρήση, μπορούν να ενισχύσουν άτομα και χώρες με λιγότερους πόρους, εφόσον υπάρχουν βασικές ψηφιακές υποδομές. Ένας επαγγελματίας σε μια φτωχότερη χώρα μπορεί να αποκτήσει πρόσβαση σε «γνωστική ισχύ» που παλαιότερα ήταν προνόμιο μεγάλων οργανισμών.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ανισότητες θα εξαφανιστούν αυτόματα. Χωρίς επενδύσεις σε εκπαίδευση και υποδομές, τα οφέλη θα είναι άνισα. Ωστόσο, η τεχνολογία καθαυτή δεν είναι απαραίτητο να λειτουργήσει μόνο υπέρ των λίγων.
