Η θέση ότι η διαχείριση του αφθώδους πυρετού στην Κύπρο λειτουργεί ως μικρογραφία του κυπριακού προβλήματος δεν είναι απλώς μια εύστοχη δημοσιογραφική παρομοίωση. Είναι μια μάλλον άβολη διάγνωση. Δείχνει με σχεδόν κλινική καθαρότητα πώς ένα πρακτικό, τεχνικό και επείγον ζήτημα μετατρέπεται σε πολιτικό αδιέξοδο επειδή οι δύο κοινότητες δεν μπορούν ή δεν θέλουν να λειτουργήσουν με κοινή λογική.
Ο αφθώδης πυρετός είναι, στην ουσία του, ένα διαχειρίσιμο πρόβλημα. Οι ευρωπαϊκές χώρες που βρέθηκαν αντιμέτωπες με επιδημίες στο παρελθόν ενεργοποίησαν αμέσως τα κοινά πρωτόκολλα, εφάρμοσαν ζώνες επιτήρησης, προχώρησαν σε στοχευμένες θανατώσεις ζώων, ξεκίνησαν εμβολιασμούς, ήλεγξαν τις μετακινήσεις και μέσα σε λίγες εβδομάδες έθεσαν την κατάσταση υπό έλεγχο. Η Τσεχία αντιμετώπισε το πρόβλημα σε 4-6 εβδομάδες, στην Κύπρο συζητούμε ακόμη από ποια φάρμα ξεκίνησε η πρώτη μόλυνση. Δεν χρειάστηκαν πολιτικές διαπραγματεύσεις υψηλού επιπέδου. Χρειάστηκαν συντονισμός, εμπιστοσύνη στους θεσμούς και κυρίως αποδοχή ενός κοινού πλαισίου κανόνων.
Πολιτικά περίπλοκο
Στην Κύπρο, το ίδιο πρόβλημα επιμένει εδώ και μήνες. Και όχι επειδή είναι πιο περίπλοκο επιδημιολογικά. Είναι πιο περίπλοκο πολιτικά. Η διαφωνία για τα πρωτόκολλα, η απροθυμία για κοινές πρακτικές και η έλλειψη εμπιστοσύνης μεταξύ των δύο πλευρών δημιουργούν ένα περιβάλλον στο οποίο ακόμη και η αντιμετώπιση μιας ζωονόσου μετατρέπεται σε πεδίο αντιπαράθεσης. Το αποτέλεσμα είναι διπλά επιζήμιο. Από τη μία, η ασθένεια παραμένει ενεργή, πλήττοντας την αγροτική οικονομία και την επισιτιστική ασφάλεια. Από την άλλη, επιβεβαιώνεται ότι ακόμη και τα πιο απλά ζητήματα δεν μπορούν να λυθούν από κοινού.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία της σύγκρισης με το Κυπριακό. Αν δύο κοινότητες δεν μπορούν να συμφωνήσουν σε πρακτικά, τεχνικά μέτρα για την προστασία της δημόσιας υγείας και της οικονομίας, πώς μπορούν να διαχειριστούν ένα σύνθετο πολιτικό πρόβλημα που περιλαμβάνει ζητήματα κυριαρχίας, ασφάλειας, εδαφικών ρυθμίσεων και διαμοιρασμού εξουσίας;
Η απάντηση δεν είναι ευχάριστη. Δεν μπορούν. Ή τουλάχιστον δεν δείχνουν να μπορούν με τα σημερινά δεδομένα.
Η αναφορά στο ενδεχόμενο νέας πρωτοβουλίας από τον Αντόνιο Γκουτέρες επαναφέρει αυτήν τη συζήτηση στο προσκήνιο. Κάθε νέα προσπάθεια για το Κυπριακό βασίζεται σε μια βασική υπόθεση. Ότι υπάρχει, έστω σε κάποιον βαθμό, κοινό έδαφος συνεργασίας. Ότι οι δύο πλευρές μπορούν να οικοδομήσουν εμπιστοσύνη μέσα από μικρότερα, πρακτικά βήματα.
Και εδώ είναι που η πραγματικότητα γίνεται ενοχλητική. Διότι τα «μικρά βήματα» δεν λειτουργούν.
Το άνοιγμα νέων οδοφραγμάτων, για παράδειγμα, αποτελεί εδώ και χρόνια ένα από τα πιο απλά και συμβολικά μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης. Δεν απαιτεί συνταγματικές αλλαγές. Δεν αγγίζει το ζήτημα της κυριαρχίας. Κι όμως, παραμένει στάσιμο. Οι συζητήσεις ανακυκλώνονται, οι διαφωνίες επανέρχονται και το αποτέλεσμα είναι μηδενικό. Αν δεν μπορεί να υπάρξει συμφωνία ούτε σε αυτό, τι νόημα έχει να μιλάμε για πιο σύνθετες ρυθμίσεις; Το θέμα των πυρκαγιών επίσης. Είτε έχουμε φωτιές στο Τρόοδος είτε στον Πενταδάκτυλο είναι η Κύπρος, είναι η πατρίδα μας που καίγεται. Η κοινή προσπάθεια βέβαια δεν αναλαμβάνεται ποτέ, γιατί μας φταίνε κάποια σύμβολα στα πυροσβεστικά οχήματα.
Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται με τον αφθώδη πυρετό. Υπάρχουν ευρωπαϊκά πρωτόκολλα. Υπάρχει τεχνογνωσία. Υπάρχουν σαφείς οδηγίες για το τι πρέπει να γίνει. Αυτό που δεν υπάρχει είναι η πολιτική βούληση να εφαρμοστούν από κοινού. Η διαφωνία για τις θανατώσεις ζώων, για παράδειγμα, δεν είναι απλώς μια τεχνική διαφορά. Είναι ένδειξη βαθύτερης δυσπιστίας. Η κάθε πλευρά αμφισβητεί τις προθέσεις και τις πρακτικές της άλλης, ακόμα και όταν το διακύβευμα είναι καθαρά πρακτικό. Λένε οι Τ/Κ: Αν θανατώσουμε τα ζώα μας πώς θα αποζημιωθούμε, από πού θα προμηθευτούμε νέα, υγιή ζώα και από ποιο λιμάνι θα εισαχθούν; Το πρόβλημα είναι η αναγνώριση ενός λιμανιού. Όχι ότι θα μείνουμε χωρίς κρέας και χωρίς γάλα. Λένε οι Ε/Κ: Δεν μπορούμε να συνεργαστούμε με τις τουρκικές αρχές διότι έτσι αναγνωρίζουμε ένα παράνομο κράτος. Κάπως έτσι βέβαια είναι σίγουρο ότι δεν θα απαλλαχθούμε ποτέ από τον αφθώδη πυρετό, κάπως έτσι κάποια στιγμή δεν θα έχουμε γάλα για να στηρίξουμε τις σημαντικές για την οικονομία εξαγωγές χαλουμιού.
Το πρόβλημα, εν ολίγοις, δεν είναι η έλλειψη λύσεων. Είναι η έλλειψη εμπιστοσύνης, διανθισμένης με άπειρες δόσεις νομικισμού και πολιτικής υποκρισίας.
Η κατάσταση γίνεται σχεδόν τραγικά ειρωνική. Το Κυπριακό συχνά παρουσιάζεται ως ένα «μεγάλο» πρόβλημα που απαιτεί μεγάλες λύσεις, αλλά στην πραγματικότητα η αποτυχία εντοπίζεται στα μικρά. Στα καθημερινά. Στα διαχειρίσιμα. Εκεί που θα μπορούσε να χτιστεί μια στοιχειώδης συνεργασία.
Λειψυδρία
Η λειψυδρία αποτελεί ένα ακόμα παράδειγμα. Η Κύπρος αντιμετωπίζει ένα διαχρονικό πρόβλημα υδάτινων πόρων, το οποίο επιδεινώνεται από την κλιματική αλλαγή. Η διαχείριση των υδάτων θα μπορούσε να αποτελέσει πεδίο συνεργασίας. Αντί αυτού, παραμένει κατακερματισμένη. Η κάθε πλευρά λειτουργεί αυτόνομα, χωρίς έναν ενιαίο σχεδιασμό, χωρίς ανταλλαγή δεδομένων και χωρίς κοινές στρατηγικές. Το 2026 το πρόβλημα ήταν οριακό, αλλά μάλλον μας λυπήθηκε ο θεός της βροχής. Δεν μπορούμε να στηριζόμαστε βέβαια στην τύχη.
Το ίδιο ισχύει και για την απερήμωση της υπαίθρου και εν γένει τη διαχείριση του περιβάλλοντος. Πρόκειται για ένα πρόβλημα που δεν γνωρίζει γραμμές κατάπαυσης του πυρός. Κι όμως, αντιμετωπίζεται με δύο διαφορετικές, ασύνδετες πολιτικές. Η έννοια ενός κοινού σχεδίου για την αναζωογόνηση της υπαίθρου μοιάζει σχεδόν εξωτική.
Υπάρχει και το πρόβλημα της ηλεκτρικής ενέργειας. Κάθε χρόνο και οι δύο κοινότητες το καλοκαίρι τη βγάζουν οριακά. Καμία διάθεση για ουσιαστική συνεργασία η οποία θα μπορούσε να καταστήσει ολόκληρη την Κύπρο αυτάρκη σε ηλεκτρική ενέργεια, παρά μόνο κάποιες αποσπασματικές συνεργασίες και αυτές όταν δεν υπάρχει άλλη διέξοδος.
Αν τα δει κανείς όλα αυτά μαζί, το συμπέρασμα δεν είναι απλώς απογοητευτικό. Είναι σχεδόν προβλέψιμο. Η απουσία συνεργασίας στα μικρά υπονομεύει οποιαδήποτε προοπτική για τα μεγάλα.
Μπορεί να λυθεί;
Κάποιος θα μπορούσε να αντιτείνει ότι η σύγκριση είναι άδικη. Ότι το Κυπριακό είναι ένα πολιτικό πρόβλημα με ιστορικές ρίζες, διεθνείς διαστάσεις και βαθιά τραύματα. Και θα είχε δίκιο. Αλλά ακριβώς γι' αυτό η ανάγκη για πρακτική συνεργασία είναι ακόμα μεγαλύτερη. Διότι, χωρίς αυτήν, οι πολιτικές διαπραγματεύσεις παραμένουν αφηρημένες.
Η διαχείριση του αφθώδους πυρετού θα μπορούσε να αποτελέσει ένα τέτοιο παράδειγμα συνεργασίας. Ένα πεδίο στο οποίο οι δύο πλευρές θα έδειχναν ότι μπορούν να λειτουργήσουν από κοινού, έστω και σε ένα περιορισμένο πλαίσιο. Αντί αυτού, εξελίσσεται σε ένα ακόμα επεισόδιο αδυναμίας.
Η διεθνής κοινότητα, και ιδιαίτερα τα Ηνωμένα Έθνη, συνεχίζουν να επενδύουν στην ιδέα ότι μια νέα πρωτοβουλία στο Κυπριακό μπορεί να δημιουργήσει δυναμική. Ότι μια νέα διαδικασία μπορεί να ξεπεράσει τα αδιέξοδα του παρελθόντος. Είναι μια αισιόδοξη προσέγγιση. Ίσως και απαραίτητη. Αλλά συγκρούεται με την καθημερινή πραγματικότητα στο νησί.
Διότι η πραγματικότητα δεν κρίνεται στις αίθουσες διαπραγματεύσεων. Κρίνεται στο αν μπορούν να εφαρμοστούν κοινά πρωτόκολλα για μια επιδημία. Στο αν μπορούν να ανοίξουν δύο οδοφράγματα. Στο αν μπορεί να υπάρξει συντονισμός για το νερό ή τον ηλεκτρισμό. Μέχρι στιγμής, η απάντηση σε όλα αυτά είναι αρνητική.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η κατάσταση είναι μη αναστρέψιμη. Σημαίνει ότι η συζήτηση πρέπει να μετατοπιστεί. Λιγότερη έμφαση στις μεγάλες διακηρύξεις και περισσότερη στα πρακτικά βήματα. Λιγότερη ρητορική και περισσότερη εφαρμογή.
Διότι, στο τέλος της ημέρας, τα κράτη δεν επανενώνονται με δηλώσεις. Επανενώνονται με λειτουργικές δομές. Με κοινές πολιτικές. Με καθημερινή συνεργασία.
Και αν μια χώρα δεν μπορεί να συντονιστεί για να αντιμετωπίσει έναν ιό που πλήττει τα ζώα της, τότε η ιδέα ότι μπορεί να διαχειριστεί μια πολιτική επανένωση αρχίζει να μοιάζει λιγότερο με σχέδιο και περισσότερο με ευσεβή πόθο. Κυνικό; Ναι. Αλλά και μάλλον ακριβές.
