Γαλλία: Όταν η κοινωνική κρίση πλήττει τη Δημοκρατία

Πόσο μεμονωμένη στη Γαλλία, πόσο ευρωπαϊκή και πόσο παγκόσμια είναι η εξέγερση των φοιτητών στο Παρίσι; Ο γνωστός σκηνοθέτης και διανοούμενος Κώστας Γαβράς, σε συνέντευξή του στην iefimerida συγκρίνει τα σημερινά δεδομένα με τον Μάη του 1968. «Ενώ το '68», λέει, «η νεολαία ζητούσε κοινωνική και ιδεολογική απελευθέρωση, σήμερα η μάχη δίνεται για την ίδια την επιβίωση και το αύριο. Η σπίθα ξεκίνησε από την παιδεία», η οποία, σύμφωνα με τον διακεκριμένο σκηνοθέτη, «είναι στα χειρότερά της από κάθε άλλη εποχή. Οι συνθήκες στα σχολεία είναι απογοητευτικές». Όπως λέει, «τα αίτια είναι πολύ πιο βαθιά και αγγίζουν την πλήρη απουσία αισιοδοξίας για το μέλλον και αυτό συνιστά αποτυχία των Ευρωπαίων ηγετών, οι οποίοι είναι πίσω από τις εξελίξεις». 

Η γενιά χωρίς αύριο 

Ας γίνουμε πιο συγκεκριμένοι. Τι προκαλεί αυτή την τεράστια αναταραχή; Οι πόλεμοι, η ακρίβεια, η στεγαστική κρίση και η αδυναμία της πολιτικής ηγεσίας να προσφέρει προοπτική, δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα. Η οικονομική κρίση μετατρέπεται σε κρίση εμπιστοσύνης προς τη Δημοκρατία, την ώρα που η Ακροδεξιά επενδύει στον φόβο και την κοινωνική απογοήτευση. Μπορεί ο κόσμος να αλλάξει πορεία προτού να είναι αργά; Μπορούν οι ηγεσίες να δουν ότι στα αιτήματα της δεκαετίας του 1970 έχουν προστεθεί και άλλα, τα οποία δεν αφορούν πλέον το ευ ζην, αλλά το ζην; 

Η παρατήρηση αυτή ξεπερνά τα όρια μιας ιστορικής σύγκρισης. Αγγίζει ίσως το σημαντικότερο πολιτικό και κοινωνικό πρόβλημα της εποχής μας. Για πρώτη φορά έπειτα από πολλές δεκαετίες, μεγάλα τμήματα της νέας γενιάς στις ανεπτυγμένες κοινωνίες δεν είναι πιστεύουν ότι θα ζήσουν καλύτερα από τους γονείς τους.

Και όταν μια κοινωνία παύει να υπόσχεται καλύτερο μέλλον στα παιδιά της, κάτι πολύ βαθύτερο από την οικονομία, αρχίζει να κλονίζεται.

Η εξέγερση της επιβίωσης

Ο Μάης του 1968 γεννήθηκε σε μια μεταπολεμική Ευρώπη που, παρά τις αντιφάσεις της, βίωνε τις συνέπειες μιας μακράς περιόδου οικονομικής ανάπτυξης. Η νέα γενιά αμφισβητούσε το συντηρητικό κοινωνικό πλαίσιο, τις αυταρχικές δομές, τις ταξικές διακρίσεις και τους περιορισμούς της προσωπικής ελευθερίας. Πίστευε ότι μπορούσε να αλλάξει τον κόσμο.

Σήμερα τα αιτήματα είναι πιο στοιχειώδη, αλλά ενδεχομένως πιο δραματικά. Οι νέοι δεν αγωνίζονται μόνο για το δικαίωμα να επιλέξουν πώς θα ζήσουν. Αγωνίζονται για τη δυνατότητα να οργανώσουν τη ζωή τους.

Η παιδεία, από μηχανισμός κοινωνικής κινητικότητας, κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια διαδρομή χωρίς εγγυημένο προορισμό. Το πανεπιστημιακό πτυχίο δεν εξασφαλίζει αξιοπρεπή εργασία. Η εργασία δεν εξασφαλίζει οικονομική ανεξαρτησία. Και η οικονομική ανεξαρτησία δεν επαρκεί πάντοτε για την απόκτηση στέγης.

Η πραγματικότητα αυτή δεν αποτελεί απλή εντύπωση. Σύμφωνα με έρευνα του ευρωπαϊκού οργανισμού Eurofound, που δημοσιεύθηκε τον Δεκέμβριο του 2025, η στεγαστική κρίση πλήττει δυσανάλογα τους νέους Ευρωπαίους, αναγκάζοντας πολλούς να παραμένουν στο πατρικό τους ή να αναβάλλουν τη δημιουργία οικογένειας. Πρόκειται για μια βαθιά κοινωνική ανατροπή. Η ενηλικίωση δεν συνοδεύεται πλέον αυτονόητα από την ανεξαρτησία. Η προσωπική πρόοδος δεν ταυτίζεται με την οικονομική ασφάλεια. Και η ελπίδα αντικαθίσταται σταδιακά από την αβεβαιότητα.

Ένας πλανήτης σε διαρκή σύγκρουση

Την ίδια στιγμή, ο κόσμος γύρω από αυτή τη γενιά γίνεται ολοένα περισσότερο επικίνδυνος. Από την Τεχεράνη μέχρι την Παλαιστίνη, από τη Δαμασκό μέχρι το Κίεβο, ο πλανήτης μοιάζει να μετατρέπεται σε ένα απέραντο πεδίο αντιπαράθεσης. Οι στρατιωτικές συγκρούσεις, οι γεωπολιτικοί ανταγωνισμοί και η αμφισβήτηση των κανόνων του διεθνούς δικαίου επαναφέρουν μια λογική ισχύος που πολλοί πίστευαν ότι είχε περιοριστεί μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.

Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, ο πόλεμος στη Γάζα και η πολεμική αναμέτρηση γύρω από το Ιράν δεν αποτελούν απομονωμένα γεγονότα. Συνδέονται με μια ευρύτερη αναδιάταξη των διεθνών ισορροπιών, στην οποία οι μεγάλες δυνάμεις επιδιώκουν να διασφαλίσουν τα στρατηγικά τους συμφέροντα, συχνά εις βάρος της διεθνούς σταθερότητας. 

Οι αριθμοί είναι αποκαλυπτικοί. Σύμφωνα με το Διεθνές Ινστιτούτο Ερευνών Ειρήνης της Στοκχόλμης, το SIPRI, οι παγκόσμιες στρατιωτικές δαπάνες έφτασαν το 2025 τα 2,887 τρισεκατομμύρια δολάρια, καταγράφοντας την ενδέκατη συνεχόμενη ετήσια αύξηση. Μόνο στην Ευρώπη αυξήθηκαν κατά 14%.

Ασφαλώς, η άμυνα αποτελεί αναγκαία υποχρέωση των κρατών, ιδιαίτερα όταν απειλούνται η κυριαρχία και η ασφάλειά τους. Το πρόβλημα ανακύπτει όταν η στρατιωτική ισχύς μετατρέπεται στη βασική γλώσσα των διεθνών σχέσεων και η διπλωματία υποχωρεί. Τότε η προετοιμασία για τον πόλεμο κινδυνεύει να υποκαταστήσει την πολιτική προσπάθεια για την ειρήνη.

Οι οικονομίες του πολέμου 

Οι επιπτώσεις αυτής της πραγματικότητας δεν περιορίζονται στα πεδία των μαχών. Μεταφέρονται στα νοικοκυριά, στις επιχειρήσεις και στις καθημερινές αποφάσεις εκατομμυρίων ανθρώπων.

Η ενέργεια αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι αναταράξεις στη Μέση Ανατολή και οι διαταραχές στις ενεργειακές ροές εκτοξεύουν το κόστος παραγωγής και μεταφορών, επιβαρύνοντας τις τιμές βασικών αγαθών. Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο προειδοποίησε τον Οκτώβριο ότι η παράταση των πολεμικών συγκρούσεων και οι νέες διαταραχές στις ενεργειακές υποδομές, συνιστούν σοβαρό κίνδυνο για τις οικονομίες της ευρύτερης περιοχής. Το πρόβλημα, ωστόσο, δεν είναι μόνο η ακρίβεια. Είναι η σταδιακή μετατόπιση των πολιτικών και οικονομικών προτεραιοτήτων.

Όταν οι κυβερνήσεις αναγκάζονται να διαθέτουν ολοένα περισσότερους πόρους στην άμυνα, οι κοινωνικές ανάγκες κινδυνεύουν να περάσουν σε δεύτερη μοίρα. Η στέγαση, η υγεία, η εκπαίδευση και οι δημόσιες υποδομές ανταγωνίζονται πλέον τις αυξανόμενες απαιτήσεις της ασφάλειας. Δεν πρόκειται για αναπόφευκτη εξέλιξη. Είναι και ζήτημα πολιτικών επιλογών.

Μια Ευρώπη που επενδύει στην αποτρεπτική της ικανότητα, αλλά αδυνατεί να προσφέρει προοπτική στη νέα γενιά, ενδέχεται να δημιουργήσει ένα επικίνδυνο παράδοξο: Να προστατεύει αποτελεσματικότερα τα σύνορά της, ενώ αποδυναμώνεται η κοινωνική συνοχή στο εσωτερικό της.

Η κρίση της Δημοκρατίας

Εδώ βρίσκεται ίσως ο μεγαλύτερος κίνδυνος. Η Δημοκρατία δεν στηρίζεται αποκλειστικά στις εκλογές, στο Σύνταγμα και στους θεσμούς. Στηρίζεται, επίσης, σε μια άτυπη κοινωνική συμφωνία. Σε ένα κοινωνικό συμβόλαιο που εξυπακούεται ότι η συμμετοχή, η εργασία και η προσπάθεια μπορούν να οδηγήσουν σε μια καλύτερη ζωή. Όταν αυτή η συμφωνία διαρρηγνύεται, παύει να ισχύει σταδιακά και η εμπιστοσύνη στο πολιτικό σύστημα.

Τότε η κοινωνική κρίση γίνεται πολιτική. Ο νέος που εργάζεται αλλά δεν μπορεί να πληρώσει ενοίκιο, ο πτυχιούχος που μεταναστεύει επειδή δεν βρίσκει προοπτική και η οικογένεια που βλέπει το εισόδημά της να εξανεμίζεται, δεν αμφισβητούν μόνο την αποτελεσματικότητα μιας κυβέρνησης. Αρχίζουν να αμφισβητούν κατά πόσο το ίδιο το σύστημα μπορεί να ανταποκριθεί στις ανάγκες τους. Σε αυτό το έδαφος βρίσκουν πρόσφορο χώρο οι ακραίες πολιτικές δυνάμεις.

Η Ακροδεξιά εκμεταλλεύεται την ανασφάλεια, προβάλλοντας απλουστευτικές απαντήσεις σε σύνθετα προβλήματα. Αναζητεί αποδιοπομπαίους τράγους, καλλιεργεί τον φόβο απέναντι στον ξένο και παρουσιάζει τον αυταρχισμό ως αποτελεσματική εναλλακτική της δημοκρατικής διακυβέρνησης.

Δεν σημαίνει ότι κάθε κοινωνική διαμαρτυρία οδηγεί στον εξτρεμισμό ούτε ότι όλες οι αντισυστημικές επιλογές έχουν το ίδιο πολιτικό περιεχόμενο. Όμως η ιστορική εμπειρία δείχνει πως η παρατεταμένη ανασφάλεια, όταν συνδυάζεται με την απαξίωση των θεσμών, μπορεί να καταστήσει τις κοινωνίες περισσότερο ευάλωτες στον αυταρχισμό.

Το ανησυχητικό είναι ότι η Δημοκρατία μπορεί να υποχωρεί χωρίς να καταλύεται θεαματικά. Μπορεί να αποδυναμώνεται μέσα από τη σταδιακή αμφισβήτηση της δικαιοσύνης, της ανεξαρτησίας του Τύπου, των δικαιωμάτων και των μηχανισμών ελέγχου της εξουσίας.

Η μεγάλη απουσία της πολιτικής ηγεσίας

Ο Κώστας Γαβράς εντοπίζει ένα κρίσιμο στοιχείο: Την έλλειψη αισιοδοξίας για το μέλλον και την αδυναμία των Ευρωπαίων ηγετών να παρακολουθήσουν το βάθος των κοινωνικών εξελίξεων.

Πράγματι, μεγάλο μέρος της πολιτικής διαχείρισης μοιάζει να εξαντλείται στην αντιμετώπιση της επόμενης κρίσης. Οι κυβερνήσεις διαχειρίζονται τον πληθωρισμό, τις δημοσιονομικές πιέσεις, το μεταναστευτικό και τις διεθνείς εντάσεις, χωρίς πάντοτε να παρουσιάζουν ένα πειστικό σχέδιο για την κοινωνία των επόμενων δεκαετιών. Η πολιτική έχει γίνει περισσότερο διαχείριση κινδύνων και λιγότερο διαμόρφωση οράματος. 

Και όμως, οι κοινωνίες χρειάζονται κάτι περισσότερο από τεχνοκρατική επάρκεια. Χρειάζονται έναν συλλογικό σκοπό, μια αίσθηση δικαιοσύνης και την πεποίθηση ότι οι θυσίες τους έχουν αντίκρισμα.

Αυτό ισχύει και για την Κύπρο. Το υψηλό κόστος στέγασης, οι δυσκολίες των νέων στην απόκτηση πρώτης κατοικίας, η πίεση στους μισθούς και η απογοήτευση απέναντι στη λειτουργία των θεσμών αποτελούν εκφάνσεις της ίδιας ευρωπαϊκής πρόκλησης. Μια χώρα δεν μπορεί να σχεδιάζει το μέλλον της όταν οι νέοι της δυσκολεύονται να σχεδιάσουν το δικό τους.

Υπάρχει διέξοδος;

Η απάντηση δεν μπορεί να περιοριστεί στην καταγγελία των πολιτικών ηγεσιών. Χρειάζεται ανασύνθεση των προτεραιοτήτων. Πρώτα απ' όλα, απαιτείται μια νέα κοινωνική συμφωνία που θα τοποθετεί τη νέα γενιά στο επίκεντρο. Με ουσιαστικές πολιτικές προσιτής στέγασης, αξιοπρεπείς αμοιβές, επένδυση στη δημόσια παιδεία και πραγματικές δυνατότητες κοινωνικής κινητικότητας.

Παράλληλα, η Ευρώπη χρειάζεται να ενισχύσει τη στρατηγική της αυτονομία, όχι μόνο στρατιωτικά, αλλά ενεργειακά, παραγωγικά και τεχνολογικά. Η μειωμένη εξάρτηση από ασταθείς διεθνείς αγορές αποτελεί προϋπόθεση οικονομικής και κοινωνικής ανθεκτικότητας.

Χρειάζεται, επίσης, επιστροφή στη διπλωματία και στο διεθνές δίκαιο. Η ασφάλεια δεν μπορεί να οικοδομηθεί αποκλειστικά πάνω στην αποτροπή. Απαιτεί κανόνες, συνεργασία και πολιτική βούληση για ειρηνική επίλυση των συγκρούσεων.

Πάνω απ' όλα, όμως, απαιτείται ενεργοποίηση των ίδιων των κοινωνιών. Η συμμετοχή των πολιτών, η ανεξάρτητη δημοσιογραφία, η υπεράσπιση των θεσμών και η συγκρότηση κοινωνικών συμμαχιών μπορούν να αποτρέψουν τη μετατροπή της απογοήτευσης σε παραίτηση ή μισαλλοδοξία. Το 1968 οι νέοι πίστευαν ότι μπορούσαν να αλλάξουν τον κόσμο. Σήμερα πολλοί φοβούνται ότι ο κόσμος αλλάζει χωρίς αυτούς και εναντίον τους.

Αυτή είναι η ιστορική πρόκληση της εποχής μας, γι' αυτό και οι αιτίες της κοινωνικής δυσφορίας δεν περιορίζονται στη Γαλλία. Διαπερνούν ολόκληρη την Ευρώπη και αγγίζουν ένα διεθνές σύστημα που δυσκολεύεται να προσφέρει ειρήνη, ασφάλεια και δικαιοσύνη.

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι μόνο να οδηγηθεί ο πλανήτης σε περισσότερους πολέμους. Είναι να συνηθίσουν οι κοινωνίες στην ιδέα ότι ο πόλεμος, η φτώχεια, η ανασφάλεια και η υποχώρηση της δημοκρατίας αποτελούν την κανονικότητα.

Απέναντι σε αυτή την προοπτική, η μεγαλύτερη πολιτική πράξη δεν είναι απλώς η αντίσταση στο παρόν. Είναι η αποκατάσταση της πίστης στο μέλλον. Γιατί μια κοινωνία που στερεί από τα παιδιά της την ελπίδα, αργά ή γρήγορα θα βρεθεί αντιμέτωπη με τη δική της ιστορική αποτυχία.