Οι δρόμοι φλέγονται, οι μεταρρυθμίσεις καθυστερούν

Οι διαδηλώσεις, οι συγκρούσεις με την αστυνομία, οι βανδαλισμοί και οι πυρπολήσεις που καταγράφονται σε ευρωπαϊκές χώρες αποτελούν προειδοποιητικά μηνύματα για την κατάσταση της κοινωνίας, την αντοχή των δημοκρατικών θεσμών και την αποτελεσματικότητα των κυβερνητικών πολιτικών. Πίσω από τις εικόνες των φλεγόμενων δρόμων και των συγκρούσεων, αναδύεται ένα κρίσιμο ερώτημα. Τι συμβαίνει όταν οι πολίτες χάνουν την πεποίθηση ότι η πολιτεία μπορεί να τους προσφέρει ασφάλεια, δικαιοσύνη και προοπτική για το μέλλον;

Η απάντηση δεν βρίσκεται σε μια μόνο αιτία. Η ακρίβεια, η στεγαστική κρίση, η ανεργία, οι αδυναμίες στην εκπαίδευση, η κοινωνική ανισότητα, η πολιτική αποξένωση και η υποβάθμιση της εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς συνθέτουν ένα εκρηκτικό μείγμα. Όταν οι πιέσεις αυτές συσσωρεύονται και οι ειρηνικές διεκδικήσεις δεν οδηγούν σε απτά αποτελέσματα, η κοινωνική δυσαρέσκεια μπορεί να μετατραπεί σε ανεξέλεγκτη οργή. Αυτό, βεβαίως, δεν δικαιολογεί τη βία, τους εμπρησμούς ή τις λεηλασίες. Επιβάλλει, όμως, στις κυβερνήσεις να εξετάσουν όχι μόνο πώς θα αποκαταστήσουν την τάξη, αλλά και ποιες πολιτικές αποτυχίες τροφοδοτούν την αναταραχή.

Διάψευση προσδοκιών

Το αυξανόμενο κόστος ζωής, η δυσκολία εξασφάλισης αξιοπρεπούς εργασίας, η αναξιοκρατία και η αδυναμία πρόσβασης σε προσιτή κατοικία δημιουργούν ασφυκτικές συνθήκες για μεγάλα τμήματα του πληθυσμού. Ιδιαίτερα οι νέοι, ακόμη και όταν διαθέτουν πανεπιστημιακά πτυχία, διαπιστώνουν ότι η εκπαίδευση δεν εξασφαλίζει πάντοτε επαγγελματική αποκατάσταση, οικονομική ανεξαρτησία ή κοινωνική ανέλιξη. Η απογοήτευση εντείνεται όταν οι πολίτες θεωρούν ότι οι θυσίες τους δεν κατανέμονται δίκαια και ότι συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες διατηρούν προνόμια, ενώ οι υπόλοιποι επωμίζονται δυσανάλογο κόστος. Έτσι, η οικονομική δυσπραγία μετατρέπεται σε κρίση κοινωνικής δικαιοσύνης.

Η πολιτεία οφείλει να απαντήσει με στοχευμένα μέτρα, όπως ενίσχυση των χαμηλών και μεσαίων εισοδημάτων, αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση της ακρίβειας, ανάπτυξη προσιτής κατοικίας, οικονομική στήριξη των φοιτητών και πολιτικές που διευκολύνουν την πρόσβαση των νέων στην αγορά εργασίας. Η κοινωνική συνοχή δεν διασφαλίζεται με εξαγγελίες, αλλά με μετρήσιμα αποτελέσματα στην καθημερινότητα των πολιτών.

Παιδεία και εργασία

Μια από τις σημαντικότερες, αλλά συχνά υποτιμημένες, αιτίες κοινωνικής δυσαρέσκειας είναι η αδυναμία των εκπαιδευτικών συστημάτων να ανταποκριθούν στις πραγματικές ανάγκες της οικονομίας και της κοινωνίας. Όταν οι νέοι ολοκληρώνουν τις σπουδές τους χωρίς επαρκείς δεξιότητες, χωρίς επαγγελματικό προσανατολισμό και χωρίς σαφή διαδρομή προς την απασχόληση, δημιουργείται ένα χάσμα ανάμεσα στις προσδοκίες και στις δυνατότητές τους.

Η ουσιαστική μεταρρύθμιση της παιδείας στην πράξη πρέπει, επομένως, να αποτελέσει κεντρικό πυλώνα κάθε ολοκληρωμένου σχεδίου αντιμετώπισης της κρίσης. Απαιτείται εκσυγχρονισμός των αναλυτικών προγραμμάτων, ενίσχυση της κριτικής σκέψης, της ψηφιακής παιδείας, της οικονομικής στήριξης και αγωγής, και της πολιτειακής συνείδησης. Παράλληλα, η σχολική εκπαίδευση οφείλει να καλλιεργεί τον σεβασμό στη διαφορετική άποψη, την ειρηνική επίλυση συγκρούσεων και την κατανόηση των δημοκρατικών δικαιωμάτων και υποχρεώσεων.

Εξίσου επιτακτική είναι η αναβάθμιση της τεχνικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης. Η κοινωνία δεν χρειάζεται μόνο πανεπιστημιακούς τίτλους, αλλά και εξειδικευμένους τεχνίτες, τεχνικούς πληροφορικής, επαγγελματίες στον τομέα της ενέργειας, της υγείας, της βιομηχανίας και των σύγχρονων υπηρεσιών. Χρειάζεται, συνεπώς, στενότερη συνεργασία μεταξύ εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, επιχειρήσεων και δημόσιων υπηρεσιών απασχόλησης, ώστε τα προγράμματα εκπαίδευσης και κατάρτισης να ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες της αγοράς.

Η μαθητεία, η οικονομική στήριξη, η πρακτική άσκηση, η πιστοποίηση επαγγελματικών προσόντων και η διά βίου μάθηση πρέπει να καταστούν ουσιαστικές επιλογές στην πράξη και όχι λύσεις δεύτερης κατηγορίας στη θεωρία. Παράλληλα, απαιτούνται προγράμματα επανειδίκευσης για εργαζομένους που απειλούνται από την αυτοματοποίηση και την τεχνητή νοημοσύνη. Και η ευθύνη δεν περιορίζεται στην απόκτηση δεξιοτήτων. Αφορά και τη δημιουργία αξιοπρεπών θέσεων εργασίας, δίκαιων αμοιβών και πραγματικών προοπτικών εξέλιξης. Διαφορετικά, η εκπαίδευση κινδυνεύει να παράγει προσδοκίες που η οικονομία αδυνατεί να εκπληρώσει, εντείνοντας την απογοήτευση και την κοινωνική ένταση.

Κρίση εμπιστοσύνης

Η οικονομική πίεση γίνεται ολοένα και περισσότερο επικίνδυνη όταν συνοδεύεται από την πεποίθηση ότι οι πολιτικοί θεσμοί δεν ακούουν τους πολίτες. Όταν οι εκλογές δεν μεταφράζονται σε ουσιαστικές αλλαγές και βελτιώσεις, όταν οι κυβερνητικές δεσμεύσεις μένουν στη θεωρία ή ανεκπλήρωτες και όταν η διαφθορά ή η αδιαφάνεια υπονομεύουν την αξιοπιστία της εξουσίας, η δημοκρατική συμμετοχή αποδυναμώνεται.

Η διαδήλωση αποτελεί νόμιμο και θεμελιώδες δικαίωμα. Μπορεί να εκφράζει απαίτηση για περισσότερη δημοκρατία και λογοδοσία. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η θεσμική δυσπιστία μετατρέπεται σε καθολική απόρριψη κάθε διαλόγου και συμβιβασμού. Και η απάντηση απαιτεί διαφάνεια στη λήψη αποφάσεων, αποτελεσματικούς μηχανισμούς ελέγχου, καταπολέμηση της διαφθοράς και ουσιαστική συμμετοχή των πολιτών. Δημόσιες διαβουλεύσεις, τοπικά συμβούλια συμμετοχής, διασφάλιση της ποιότητας της διακυβέρνησης και της δημόσιας υπηρεσίας, και τακτική και συστηματική αξιολόγηση των κυβερνητικών δεσμεύσεων, μπορούν να περιορίσουν την απόσταση μεταξύ πολιτικής εξουσίας και κοινωνίας.

Από συλλογική οργή σε βία

Η ανθρωπολογική προσέγγιση εξηγεί πώς η ατομική απογοήτευση μπορεί να μετατραπεί σε συλλογική κινητοποίηση. Το πλήθος προσφέρει αίσθημα αλληλεγγύης και κοινής ταυτότητας. Μπορεί να αποτελέσει δύναμη δημοκρατικής ανανέωσης, αλλά, υπό συνθήκες έντονης πόλωσης, να ευνοήσει και την εκδήλωση βίαιων συμπεριφορών. Η καταστροφή μιας βιτρίνας ή η επίθεση σε δημόσιο κτίριο μπορεί να παρουσιάζεται από ορισμένους ως συμβολική τιμωρία ενός άδικου συστήματος. Στην πραγματικότητα, όμως, οι καταστροφές πλήττουν εργαζομένους, μικρές επιχειρήσεις, φορολογούμενους πολίτες και ολόκληρες κοινότητες, ενώ αποδυναμώνουν τη νομιμοποίηση των κοινωνικών διεκδικήσεων.

Απαιτείται, συνεπώς, σαφής διάκριση μεταξύ ειρηνικών διαδηλωτών και όσων διαπράττουν βίαιες ή παράνομες πράξεις. Η αστυνομία οφείλει να προστατεύει τη δημόσια ασφάλεια, με αναλογική χρήση των εξουσιών της και λογοδοσία για τυχόν υπερβάσεις. Η ανεξέλεγκτη καταστολή μπορεί να τροφοδοτήσει νέες εντάσεις, όπως και η ανοχή σε επιθέσεις και λεηλασίες μπορεί να ενισχύσει την αίσθηση ατιμωρησίας.

Αντιμετώπιση σε 5 άξονες

Η αποκατάσταση της κοινωνικής ειρήνης απαιτεί συντονισμένη δράση και όχι αποσπασματικά μέτρα. Ένα ολοκληρωμένο σχέδιο οφείλει να στηρίζεται σε πέντε άξονες:

- Πρώτον, άμεση κοινωνική ανακούφιση, με στοχευμένη στήριξη των ευάλωτων νοικοκυριών, πολιτικές προσιτής στέγασης, και αποτελεσματικότερη πρόσβαση σε υγεία και κοινωνικές υπηρεσίες.

- Δεύτερον, εκπαιδευτική και επαγγελματική ανασυγκρότηση, με σύγχρονα προγράμματα σπουδών, αναβαθμισμένη τεχνική κατάρτιση, ουσιαστική οικονομική στήριξη των φοιτητών, μαθητεία, ψηφιακές δεξιότητες και ουσιαστική σύνδεση εκπαίδευσης και απασχόλησης.

- Τρίτον, δημιουργία ευκαιριών για τους νέους, μέσω κινήτρων για ποιοτικές θέσεις εργασίας, στήριξης της καινοτομίας και της επιχειρηματικότητας και καταπολέμησης της εργασιακής επισφάλειας.

- Τέταρτον, θεσμική αποκατάσταση της εμπιστοσύνης, με διαφάνεια, λογοδοσία, αξιοκρατία και συμμετοχή των πολιτών στη διαμόρφωση πολιτικών.

- Πέμπτον, πρόληψη της κοινωνικής κλιμάκωσης, με διαύλους επικοινωνίας μεταξύ κυβέρνησης, τοπικών αρχών, συνδικαλιστικών οργανώσεων, εκπαιδευτικών, νέων και κοινωνίας των πολιτών. Η συστηματική διασφάλιση της ποιότητας και η παρακολούθηση δεικτών όπως η ανεργία των νέων, το κόστος στέγασης, τα μαθησιακά αποτελέσματα, η σχολική διαρροή και η πρόσβαση στην κατάρτιση, μπορεί να βοηθήσει στον έγκαιρο εντοπισμό προβλημάτων.

Το σχέδιο πρέπει να συνοδεύεται από σαφές χρονοδιάγραμμα, καθορισμό υπευθύνων, επαρκή χρηματοδότηση και δημόσια αξιολόγηση των αποτελεσμάτων. Χωρίς αυτά, οι μεταρρυθμίσεις κινδυνεύουν να παραμείνουν κενές υποσχέσεις.

Προοπτική 

Η κοινωνική αναταραχή στην Ευρώπη δεν συνιστά ενιαίο κίνημα ούτε προαναγγέλλει αναγκαστικά την κατάρρευση των δημοκρατικών θεσμών. Αναδεικνύει, ωστόσο, τις συνέπειες της παρατεταμένης ανασφάλειας, των ανεκπλήρωτων προσδοκιών και της αίσθησης ότι οι ευκαιρίες δεν κατανέμονται δίκαια. Οι κυβερνήσεις οφείλουν να προστατεύουν τη δημόσια τάξη και να αντιμετωπίζουν τη βία σύμφωνα με τον νόμο. Οφείλουν, όμως, εξίσου να αναγνωρίζουν τα κοινωνικά προβλήματα που προηγούνται της έκρηξης.

Η καταστολή των συμπτωμάτων, χωρίς αντιμετώπιση των αιτιών, μπορεί να προσφέρει πρόσκαιρη ηρεμία, όχι όμως βιώσιμη λύση. Και η παιδεία, η επαγγελματική κατάρτιση, η κοινωνική δικαιοσύνη και η αξιοπιστία των θεσμών δεν αποτελούν παράλληλες πολιτικές επιλογές. Συνιστούν αλληλένδετες προϋποθέσεις δημοκρατικής σταθερότητας. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο πώς θα αδειάσουν οι δρόμοι, αλλά πώς θα αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη των πολιτών στην πολιτεία. Αν οι νέοι βλέπουν προοπτική, οι εργαζόμενοι αισθάνονται προστατευμένοι και οι πολίτες πιστεύουν ότι η φωνή τους μπορεί να επηρεάσει τις αποφάσεις, η κοινωνική ένταση αποκτά ειρηνικές διεξόδους.

Συμπερασματικά, η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια ουσιαστική επιλογή: Είτε θα περιοριστεί στη διαχείριση των λαϊκών εκρήξεων, είτε θα προχωρήσει σε μεταρρυθμίσεις που μπορούν να αποτρέψουν την επανάληψή τους. Η πραγματική δοκιμασία της δημοκρατίας δεν είναι να επιβάλλει σιωπή, αλλά να αποδεικνύει ότι διαθέτει την ικανότητα να ακούει, να διορθώνεται και να προσφέρει προοπτική στους πολίτες της.

*Πρώην πρύτανη, καθηγητή-ανθρωπολόγου στο Πανεπιστήμιο Philips