Άλλη μία χρονιά, άλλη μία Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ και ακόμη ένα άρθρο για τις προοπτικές μιας συνάντησης που ίσως οδηγήσει σε μια μεγαλύτερη συνάντηση, η οποία με τη σειρά της θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για πολλές ακόμη συναντήσεις σχετικά με το Κυπριακό. Χωρίς καμία πρόθεση υποτίμησης των χιλιάδων ανθρώπων που επηρεάζονται από τη συνεχιζόμενη διαίρεση του νησιού, η σημερινή εικόνα της προσπάθειας για επούλωση μιας πληγής ηλικίας άνω του μισού αιώνα μόνο ενθαρρυντική δεν μπορεί να χαρακτηριστεί. Την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές, το βράδυ της Παρασκευής, είχε πλέον καταστεί σαφές ότι οι ελπίδες του Προέδρου Νίκου Χριστοδουλίδη για πραγματοποίηση τριμερούς συνάντησης στη Νέα Υόρκη με τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ και τον Τουρκοκύπριο ηγέτη είχαν καταρρεύσει. Το πρωί του Σαββάτου ο ΠτΔ και η συνοδεία του ήταν καθ' οδόν προς την Κύπρο, με άδειες τις βαλίτσες, με την έννοια της μη πραγματοποίησης της τριμερούς, ενώ η συνάντηση του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ με τον Τ/Κ ηγέτη αναμενόταν το βράδυ του Σαββάτου (8 μ.μ. ώρα Κύπρου).
Ο Χριστοδουλίδης είχε θέσει για πρώτη φορά το ενδεχόμενο νέας τριμερούς με τον Αντόνιο Γκουτέρες και τον Τουφάν Έρχιουρμαν στις 9 Σεπτεμβρίου. Μία εβδομάδα αργότερα, ο Γκουτέρες έσβησε τις προσδοκίες, δηλώνοντας ότι απομένει πολλή δουλειά πριν συγκληθεί είτε τριμερής είτε πολυμερής διάσκεψη. Την επόμενη ημέρα, στην τελευταία του συνάντηση με τον Έρχιουρμαν και πριν από την αναχώρηση για τη Νέα Υόρκη, ο Χριστοδουλίδης δήλωσε ότι κατέθεσε 19 «νέες ιδέες» ή προσεγγίσεις για τα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης (ΜΟΕ), τη μεθοδολογία και την ουσία των συνομιλιών. Ήλπιζε ότι αυτό θα δημιουργούσε κάποια δυναμική στη Νέα Υόρκη και προσφέρθηκε να παρατείνει την παραμονή του στη μεγαλούπολη, αν αυτό σήμαινε ότι θα εξασφαλιζόταν νέα συνάντηση για το Κυπριακό. Εκ του αποτελέσματος δεν χρειάστηκε να την παρατείνει.
Χριστοδουλίδης-Γκουτέρες-Έρχιουρμαν
Την Πέμπτη, ο Πρόεδρος είχε συνάντηση για 15 λεπτά με τον Γενικό Γραμματέα, μετά τη λήξη της οποίας ο ΟΗΕ ανακοίνωσε απλώς ότι οι δύο άνδρες «συζήτησαν τον δρόμο προς τα εμπρός στο Κυπριακό». Από την πλευρά του, ο Χριστοδουλίδης δήλωσε ότι ο Γκουτέρες υποδέχθηκε τις «νέες ιδέες» του με «πολύ θετικό πρόσημο». Υποστήριξε ότι ο επικεφαλής του ΟΗΕ παραμένει προσηλωμένος στην εξεύρεση τρόπων προώθησης του Κυπριακού, προσθέτοντας ότι βασικό στοιχείο αυτής της προσπάθειας αποτελεί η στρατηγική του για πιο ενεργή εμπλοκή της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο Πρόεδρος άφησε να εννοηθεί ότι ο Γκουτέρες εξέταζε το ενδεχόμενο τριμερούς συνάντησης στη Νέα Υόρκη, παρά το γεγονός ότι ο ίδιος ο Γενικός Γραμματέας είχε αποκλείσει το σενάριο μία εβδομάδα νωρίτερα, και ότι θα τον ενημέρωνε αναλόγως, εφόσον υπήρχε θετική ανταπόκριση από την άλλη πλευρά. Ωστόσο, μέχρι το βράδυ της Παρασκευής, κυβερνητικές πηγές ανέφεραν ότι ο Χριστοδουλίδης θα επέστρεφε στην Κύπρο όπως ήταν προγραμματισμένο, καθώς δεν επρόκειτο να πραγματοποιηθεί τριμερής συνάντηση μεταξύ των δύο ηγετών και του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ. Η ίδια πηγή υποστήριξε ότι ο Έρχιουρμαν δεν αποδέχθηκε την πραγματοποίηση τριμερούς συνάντησης, παρά την επιθυμία του Γενικού Γραμματέα για μια τέτοια εξέλιξη. Τουρκοκυπριακή πηγή ούτε επιβεβαίωσε ούτε διέψευσε ότι ζητήθηκε από τον Έρχιουρμαν να συμμετάσχει σε τριμερή και ότι αρνήθηκε. Υπενθύμισε, ωστόσο, ότι ο Γενικός Γραμματέας είχε ήδη καταστήσει σαφές πριν από την επίσκεψη ότι δεν επρόκειτο να πραγματοποιηθεί ούτε τριμερής ούτε «5+1» στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης, καθώς απομένει πολλή δουλειά. Άλλη πηγή υποστήριξε ότι ουδέποτε υπήρξε πραγματική πρόθεση για τριμερή στη Νέα Υόρκη, καθώς οι δύο πλευρές δεν προσκόμισαν τίποτα νέο στο τραπέζι. Ο Έρχιουρμαν επρόκειτο, όπως προείπαμε, να συναντηθεί διμερώς με τον Αντόνιο Γκουτέρες το Σάββατο στις 8 μ.μ. ώρα Κύπρου, ενώ ο Χριστοδουλίδης ξεκίνησε το ταξίδι της επιστροφής στην Κύπρο νωρίτερα το Σάββατο.
Τακτική και στρατηγική
Οι τελευταίες «εξελίξεις» γεννούν μια σειρά από ερωτήματα τόσο σε επίπεδο τακτικής όσο και στρατηγικής. Τι θα προσέφερε μια νέα τριμερής συνάντηση με τον Γκουτέρες, δεδομένου ότι η προηγούμενη, στις 29 Ιουλίου, παρήγαγε ελάχιστα απτά αποτελέσματα; Ο Γενικός Γραμματέας είχε μεταβεί στην Κύπρο επιστρέφοντας από τη Συρία στη Νέα Υόρκη, ελπίζοντας ότι η φυσική του παρουσία θα ωθούσε τους ηγέτες σε δράση. Αποχώρησε απογοητευμένος. Στο διάστημα των δύο μηνών που ακολούθησε, οι ηγέτες συναντήθηκαν τρεις φορές. Τα ερωτήματα είναι εύλογα.
- Γιατί ο Χριστοδουλίδης περίμενε μέχρι την τελευταία συνάντηση πριν από τη Νέα Υόρκη για να καταθέσει 19 «νέες ιδέες» που ενδεχομένως θα μπορούσαν να ξεκολλήσουν τη διαδικασία από το αδιέξοδο;
- Και γιατί επανέφερε διαρκώς το ενδεχόμενο τριμερούς, από τη στιγμή που ο Γκουτέρες είχε ξεκαθαρίσει, τόσο στις 29 Ιουλίου όσο και στις 16 Σεπτεμβρίου, ότι χωρίς πρόοδο στις συναντήσεις των ηγετών δεν θα υπήρχαν μεγαλύτερες συναντήσεις;
- Αν ο Πρόεδρος θεωρεί ότι ο Έρχιουρμαν εμποδίζει την πρόοδο, μπορεί να βρει άλλους μονομερείς τρόπους για να φέρει τους Τουρκοκύπριους πιο κοντά, ενισχύοντας την ειλικρινή ελπίδα συμφιλίωσης και επανένωσης, ενώ ταυτόχρονα θα ασκεί πίεση στην τουρκοκυπριακή ηγεσία να προχωρήσει σε βήματα προς τα εμπρός;
- Στο ίδιο πνεύμα, αν ο Χριστοδουλίδης θεωρεί ότι η Άγκυρα είναι εκείνη που εμποδίζει την πρόοδο, θα μπορούσε μια πολιτική προσέγγισης των Τουρκοκυπρίων, αντί της μακροχρόνιας τάσης που τους ωθεί πιο κοντά στην Άγκυρα, να συμβάλει στη χαλάρωση της τουρκικής επιρροής και να δημιουργήσει πίεση για πιο εποικοδομητική στάση;
- Δεδομένου ότι η επίσημη πολιτική της Τουρκίας παραμένει η προώθηση της αναγνώρισης του αποσχιστικού μορφώματος και της «κυρίαρχης ισότητας και ισότιμου διεθνούς καθεστώτος» των Τουρκοκυπρίων, γιατί η διεθνής προσοχή επικεντρώνεται σχεδόν αποκλειστικά στις ενέργειες των δύο Κύπριων ηγετών; Μήπως αυτό υποδηλώνει ότι το βάρος απόδειξης της πολιτικής βούλησης βρίσκεται κυρίως στη Λευκωσία και όχι αλλού;
- Επίσης, τι πραγματικά συμβαίνει με την ευρωτουρκική διάσταση; Στη θεωρία φαίνεται λογική, στην πράξη όμως πόσο πιθανό είναι να αποδώσει αποτελέσματα;
- Αν ο Έρχιουρμαν θεωρεί ότι η πρόοδος μπλοκάρεται από τον Χριστοδουλίδη και/ή την Άγκυρα, μπορεί και ο ίδιος να αναλάβει μονομερείς πρωτοβουλίες, συμβολικές ή πρακτικές, ώστε να μειωθεί το χάσμα με τους Ελληνοκύπριους;
Οι θέσεις του Ερσίν Τατάρ ήταν απολύτως σαφείς κατά την πενταετή θητεία του. Το όραμα του Έρχιουρμαν για το σύνολο της Κύπρου είναι λιγότερο ξεκάθαρο. Επιζητεί επίσης την αποδοχή της εκ περιτροπής Προεδρίας από την αρχή της διαδικασίας. Παρά τις αντίθετες απόψεις, αυτό μπορεί να προκύψει μόνο μέσω αποδοχής σε ταυτόχρονα δημοψηφίσματα. Αν οι ηγέτες εξετάζουν σοβαρά το τέλος της διχοτόμησης με τρόπο αποδεκτό και στις δύο κοινότητες, υπάρχουν πολλά που θα μπορούσαν να κάνουν από τώρα για να προετοιμάσουν μια επανενωμένη Κύπρο αλλά δεν τα κάνουν.
Μέτρα Εμπιστοσύνης
Κατά τη διάρκεια της εβδομάδας, οι δύο διαπραγματευτές συναντήθηκαν από κοινού με την προσωπική απεσταλμένη του ΟΗΕ Μαρία Άνχελα Ολγκίν και την αναπληρώτρια Γενική Γραμματέα Ρόζμαρι ΝτιΚάρλο, προχωρώντας σε συνολική αξιολόγηση της κατάστασης όσον αφορά τα ΜΟΕ. Σύμφωνα με πηγές, οι δύο πλευρές έχουν προσκρούσει σε νέο εμπόδιο σχετικά με τα σημεία διέλευσης. Ενώ προηγουμένως το βασικό πρόβλημα αφορούσε τη διαδρομή Αθηένου-Πυροΐου-Αγλαντζιάς, τώρα το ζήτημα φαίνεται να αφορά περισσότερο την ισορροπία και την αμοιβαιότητα. Πότε ένα πέρασμα θεωρείται σημείο διέλευσης και πόσα μπορούν να ανοίξουν ταυτόχρονα; Αν δεν υπάρξει αλλαγή στο συγκεκριμένο θέμα, απομένει μια λίστα από άλλα μικρότερα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης στα οποία οι δύο πλευρές μπορούν να συγκλίνουν. Αν επιτευχθεί σύγκλιση σε μια σειρά χαμηλότερου επιπέδου Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, αυτό θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα πρώτο άνοιγμα για ευρύτερη πρόοδο.
Ζητήματα ουσίας
Ο επόμενος στόχος θα ήταν να ενεργοποιηθούν οι κατάλληλοι μηχανισμοί ώστε να πραγματοποιηθεί μια διάσκεψη «5+1» πριν αποχωρήσουν από τα καθήκοντά τους ο Γκουτέρες και η Ολγκίν. Μια διάσκεψη που θα αποφέρει απτά αποτελέσματα, κυρίως μια συμφωνία για τη βάση επανεκκίνησης των διαπραγματεύσεων μετά από περισσότερα από εννέα χρόνια ακινησίας. Αυτό απαιτεί, πέρα από επαρκή πρόοδο στα ΜΟΕ, εξελίξεις σε ζητήματα ουσίας και μεθοδολογίας.
Παρότι ο Πρόεδρος συνεχίζει να αναφέρεται στην ευρωτουρκική διάσταση, προς το παρόν δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι η συγκεκριμένη προσέγγιση οδηγεί κάπου. Την ίδια ώρα, η προσπάθεια του ΟΗΕ να καταρτίσει ένα «έγγραφο συγκλίσεων», που θεωρητικά θα βοηθούσε τη διαδικασία, αποδεικνύεται πιο περίπλοκη απ’ όσο αναμενόταν.
Παρότι οι δύο πλευρές επιθυμούν να συμφωνήσουν στις παλαιότερες συγκλίσεις, έχουν υιοθετήσει διαφορετικές προσεγγίσεις ως προς το περιεχόμενο του εγγράφου, τον χρόνο παράδοσής του και τις προϋποθέσεις υπό τις οποίες θα κατατεθεί. Ο ΟΗΕ εργάζεται αυτή τη στιγμή στη συγκέντρωση των συγκλίσεων, των σχεδόν συγκλίσεων και των αποκλίσεων που καταγράφηκαν στα κοινά έγγραφα των δύο πλευρών για την περίοδο 2015 έως τις αρχές του 2017.
Το υπόλοιπο διαπραγματευτικό έργο της διαδικασίας, συμπεριλαμβανομένων όσων συζητήθηκαν μέχρι και την τελευταία ώρα στο Κραν Μοντανά, θεωρείται μέρος του διαπραγματευτικού κεκτημένου. Περιλαμβάνει έγγραφα εργασίας και θέσεις όλων των πλευρών αλλά δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι περιέχει πλήρως συμφωνημένες συγκλίσεις ή αποκλίσεις στα βασικά ζητήματα.
Επόμενα βήματα
Πού οδηγείται, λοιπόν, η προσπάθεια επανέναρξης των συνομιλιών;
Ο ΟΗΕ αναμένει από τις δύο πλευρές να καταλήξουν σε κοινή αντίληψη για το πώς θα αξιοποιηθεί το «έγγραφο συγκλίσεων». Δεν πρόκειται να τους το επιβάλει. Στόχος του είναι να δημιουργήσει ένα ευνοϊκό περιβάλλον για διαπραγματεύσεις που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε θετικό αποτέλεσμα. Εφόσον οι δύο πλευρές συμφωνήσουν επί του εγγράφου, θα διαθέτουν μια κοινή βάση καταγεγραμμένων συγκλίσεων, τις οποίες μπορούν αμοιβαία να τροποποιήσουν, καθώς και έναν κατάλογο αποκλίσεων που θα πρέπει να γεφυρωθούν αργότερα.
Ωστόσο, η πιο άμεση προτεραιότητα οποιασδήποτε νέας διαπραγματευτικής διαδικασίας πιθανότατα θα θυμίζει αυτό που επιχειρήθηκε στο Κραν Μοντανά το 2017: Μια προσπάθεια επίτευξης στρατηγικής συμφωνίας στη βάση του πλαισίου του Γενικού Γραμματέα.
Αλλά, ας μην προτρέχουμε. Υπάρχει ακόμη πολλή δουλειά να γίνει.
