Ευρωπαϊκό Συμβούλιο: Μάχη για την ακριβή ενέργεια στην ΕΕ - Τι ζητά η Κύπρος και πού σκαλώνει η συμφωνία

Σε έναν δύσκολο συμβιβασμό για την αντιμετώπιση του υψηλού ενεργειακού κόστους κατέληξαν οι Ευρωπαίοι ηγέτες, έπειτα από έντονες διαφωνίες για το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών και τα περιθώρια παρέμβασης των κρατών μελών. Παρά την αναγνώριση της ανάγκης λήψης πρόσθετων μέτρων, τα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου δεν περιλαμβάνουν συγκεκριμένη απόφαση για αναστολή του συστήματος ούτε δεσμευτικό χρονοδιάγραμμα για νέες παρεμβάσεις στις τιμές της ενέργειας.

Στο επίκεντρο των διαφωνιών βρέθηκαν επτά κράτη μέλη, η Ελλάδα, η Ιταλία, η Κύπρος, η Ουγγαρία, η Πολωνία, η Σλοβακία και η Τσεχία, τα οποία ζητούν μεγαλύτερη ευελιξία στην εφαρμογή της ευρωπαϊκής ενεργειακής πολιτικής και αναβολή του δεύτερου Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ETS2), που αφορά κυρίως τις οδικές μεταφορές και τη θέρμανση κτιρίων. Οι χώρες αυτές υποστηρίζουν ότι η επιβολή πρόσθετου κόστους στις εκπομπές άνθρακα, σε μια περίοδο ιδιαίτερα υψηλών τιμών ενέργειας, ενδέχεται να επιβαρύνει περαιτέρω τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις.

Τη θέση της Κυπριακής Δημοκρατίας εξέφρασε ο Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης, ζητώντας μεγαλύτερη ευελιξία από την Ευρωπαϊκή Ένωση, τόσο για τη λήψη εθνικών μέτρων όσο και για την αναστολή εφαρμογής του συστήματος. «Το αίτημά μας είναι απλό και ξεκάθαρο: Η ανάγκη επίδειξης περαιτέρω ευελιξίας από πλευράς Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη λήψη εθνικών μέτρων, αλλά και την ίδια στιγμή η περαιτέρω αναστολή εφαρμογής του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών», δήλωσε ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας.

Οι διαφωνίες και ο συμβιβασμός

Οι διαπραγματεύσεις ανέδειξαν τις σημαντικές αποκλίσεις που εξακολουθούν να υπάρχουν μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών ως προς το κόστος της ενέργειας και τα μέσα αντιμετώπισής του.

Ο πρωθυπουργός της Σλοβακίας, Ρόμπερτ Φίτσο, αμφισβήτησε την αποτελεσματικότητα της ενιαίας αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας, επισημαίνοντας τις μεγάλες διαφορές στις τιμές μεταξύ των κρατών μελών. Όπως ανέφερε, σε ορισμένες περιοχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης η ηλεκτρική ενέργεια κοστίζει περίπου 50 με 60 ευρώ ανά μεγαβατώρα, ενώ σε άλλες η τιμή ξεπερνά τα 100 ευρώ.

Η Ιταλία συντάχθηκε με τις τέσσερις χώρες της ομάδας Βίζεγκραντ, δηλαδή την Πολωνία, την Ουγγαρία, την Τσεχία και τη Σλοβακία, στηρίζοντας το αίτημα αναβολής του ETS2 έως το 2030. Αντίθετα, χώρες όπως η Σουηδία επέμειναν στη διατήρηση του ευρωπαϊκού συστήματος εμπορίας ρύπων, θεωρώντας ότι αποτελεί βασικό εργαλείο για την ενεργειακή μετάβαση και την επίτευξη των κλιματικών στόχων.

Οι διαφωνίες αυτές απείλησαν να οδηγήσουν τη Σύνοδο σε αδιέξοδο. Τελικά, η συμβιβαστική διατύπωση που υιοθετήθηκε αναγνωρίζει ότι οι συνθήκες διαφέρουν σημαντικά μεταξύ των κρατών μελών, περιλαμβανομένων των αποκλίσεων στις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας.

Πρόκειται για ουσιαστική πολιτική παραχώρηση προς τις χώρες που αντιμετωπίζουν υψηλότερο ενεργειακό κόστος, χωρίς ωστόσο να εξασφαλίζεται η εφαρμογή ενός κοινού ευρωπαϊκού μέτρου για την άμεση μείωση των τιμών.

Στην Κομισιόν η ευθύνη για νέα μέτρα

Με βάση τα συμπεράσματα, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο καλεί την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να εξετάσει και, όπου κριθεί αναγκαίο, να προτείνει πρόσθετα βραχυπρόθεσμα μέτρα για την αντιμετώπιση των υψηλών τιμών ενέργειας.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στην ανάγκη να λαμβάνονται υπόψη οι διαφορετικές συνθήκες που επικρατούν σε κάθε κράτος μέλος, καθώς και οι σημαντικές αποκλίσεις στις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας.

Παράλληλα, οι ηγέτες επιμένουν ότι οποιεσδήποτε εθνικές παρεμβάσεις πρέπει να διασφαλίζουν την ομαλή λειτουργία της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς. Η αναφορά αυτή αντανακλά τις ανησυχίες χωρών που θεωρούν ότι οι εκτεταμένες κρατικές ενισχύσεις ενδέχεται να δημιουργήσουν συνθήκες άνισου ανταγωνισμού μεταξύ των επιχειρήσεων διαφορετικών κρατών.

Στην πράξη, τα περιθώρια άμεσης παρέμβασης φαίνεται να επικεντρώνονται κυρίως στη δυνατότητα παροχής κρατικών ενισχύσεων, εντός των ευρωπαϊκών κανόνων. Αυτό σημαίνει ότι η έκταση της στήριξης θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τις δημοσιονομικές δυνατότητες κάθε κυβέρνησης.

Ταυτόχρονα, η πρόσκληση προς την Επιτροπή για υποβολή νέων προτάσεων δεν συνοδεύεται από συγκεκριμένη προθεσμία ή απόφαση για τη δημιουργία πρόσθετου ευρωπαϊκού χρηματοδοτικού μηχανισμού.

Χωρίς συμφωνία για αναβολή του ETS2

Αντίστοιχη εικόνα προκύπτει και από τις συζητήσεις για το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών.

Παρά τις πιέσεις επτά κρατών μελών, τα τελικά συμπεράσματα δεν περιλαμβάνουν απόφαση για αναβολή της εφαρμογής του ETS2 έως το 2030. Αντίθετα, περιορίζονται σε πρόσκληση προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να επικαιροποιήσει την αξιολόγηση των επιπτώσεων του συστήματος, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στον σχεδιασμό του και στις δικλίδες ασφαλείας που προβλέπονται για την αποτροπή υπερβολικών αυξήσεων.

Παράλληλα, οι Ευρωπαίοι ηγέτες ζητούν την επιτάχυνση των σχετικών νομοθετικών διαδικασιών για το Αποθεματικό Σταθερότητας της Αγοράς, ώστε να περιοριστούν οι έντονες διακυμάνσεις στις τιμές των δικαιωμάτων εκπομπών.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αναγνωρίζει επίσης την ανάγκη προστασίας της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής βιομηχανίας, ζητώντας μια περισσότερο προβλέψιμη και διαφανή αγορά άνθρακα, με περιορισμένη μεταβλητότητα και μικρότερη επίδραση στις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας.

Την ίδια στιγμή, ωστόσο, επιμένει στη διατήρηση του βασικού ρόλου του συστήματος στην κλιματική και ενεργειακή μετάβαση. Η τιμολόγηση των εκπομπών άνθρακα εξακολουθεί να θεωρείται σημαντικό εργαλείο για την ενθάρρυνση επενδύσεων σε καθαρότερες τεχνολογίες και την προώθηση της καινοτομίας.

Η ελληνική παρέμβαση

Από ελληνικής πλευράς, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης είχε ζητήσει από την Κομισιόν να επεξεργαστεί πρόσθετες προτάσεις για τη συγκράτηση των ενεργειακών τιμών, πέραν των μέτρων που είχαν ήδη παρουσιαστεί.

Η Αθήνα είχε ταχθεί επίσης υπέρ μιας περισσότερο συντονισμένης ευρωπαϊκής απάντησης, προκειμένου η αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης να μη στηρίζεται αποκλειστικά στις δυνατότητες των εθνικών προϋπολογισμών.

Οι δύο αυτές επιδιώξεις αποτυπώνονται σε επίπεδο πολιτικών κατευθύνσεων στα συμπεράσματα της Συνόδου, χωρίς όμως να συνοδεύονται στην παρούσα φάση από συγκεκριμένες αποφάσεις χρηματοδότησης ή εφαρμογής νέων μέτρων.

Ενεργειακή μετάβαση και στρατηγική αυτονομία

Παρά τις διαφωνίες για τη βραχυπρόθεσμη αντιμετώπιση των υψηλών τιμών, οι Ευρωπαίοι ηγέτες επαναβεβαιώνουν ότι η ενεργειακή μετάβαση αποτελεί τη βασική μακροπρόθεσμη απάντηση στην εξάρτηση της Ευρώπης από τις διεθνείς αγορές ορυκτών καυσίμων.

Στα συμπεράσματα επισημαίνεται ότι η ανάπτυξη εγχώριων πηγών καθαρής ενέργειας, η ενίσχυση των ηλεκτρικών δικτύων, η αποθήκευση ενέργειας και η βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης μπορούν να συμβάλουν στη σταδιακή και διαρθρωτική μείωση του ενεργειακού κόστους.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην ανάγκη επιτάχυνσης του εξηλεκτρισμού και της αξιοποίησης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, καθώς και άλλων τεχνολογιών χαμηλών εκπομπών άνθρακα.

Παράλληλα, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο υπογραμμίζει τη σημασία του διεθνούς συντονισμού για τη διασφάλιση του ενεργειακού εφοδιασμού και τη διατήρηση της απρόσκοπτης εμπορίας ενεργειακών προϊόντων μεταξύ των χωρών εταίρων.

Τα επόμενα βήματα

Το αποτέλεσμα της Συνόδου αφήνει ανοικτά τα σημαντικότερα ζητήματα που αφορούν το άμεσο κόστος της ενέργειας για τους Ευρωπαίους καταναλωτές και τις επιχειρήσεις.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καλείται πλέον να εξετάσει τις δυνατότητες πρόσθετων παρεμβάσεων, λαμβάνοντας υπόψη τις μεγάλες διαφορές μεταξύ των εθνικών ενεργειακών αγορών.

Για την Κύπρο, ιδιαίτερη σημασία αποκτούν τόσο τα περιθώρια εφαρμογής εθνικών μέτρων στήριξης όσο και η περαιτέρω συζήτηση για το ETS2, δεδομένων των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του εγχώριου ενεργειακού συστήματος και της εξάρτησης της ηλεκτροπαραγωγής από εισαγόμενα καύσιμα.

Σε κάθε περίπτωση, ο συμβιβασμός των Βρυξελλών δεν δίνει προς το παρόν άμεση απάντηση στο πρόβλημα των υψηλών τιμών. Μεταφέρει ουσιαστικά το βάρος των επόμενων κινήσεων στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και στις εθνικές κυβερνήσεις, οι οποίες καλούνται να αναζητήσουν λύσεις μέσα στα όρια των δημοσιονομικών τους δυνατοτήτων και του ευρωπαϊκού κανονιστικού πλαισίου.