«Ισχυρές περιφέρειες ή ισχυρές κυβερνήσεις;» Η Κύπρος και το μέλλον των ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ, ΧΡΙΣΤΟΘΕΑ ΙΑΚΩΒΟΥ

«Ισχυρές περιφέρειες, ισχυρή Ευρώπη», ήταν το σύνθημα της 24ης Ευρωπαϊκής Εβδομάδας Περιφερειών και Πόλεων, που πραγματοποιήθηκε από τις 12 έως τις 14 Οκτωβρίου 2026 στις Βρυξέλλες, με τη συζήτηση για το μέλλον της πολιτικής συνοχής να αναδεικνύει τις διαφορετικές προσεγγίσεις των ευρωπαϊκών θεσμών.

Στο επίκεντρο βρέθηκε ο μακροπρόθεσμος ευρωπαϊκός προϋπολογισμός της περιόδου 2028–2034, με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προτάσσει την ανάγκη μεγαλύτερης ευελιξίας στη διαχείριση των κονδυλίων και την Επιτροπή των Περιφερειών να προειδοποιεί για τον κίνδυνο συγκέντρωσης των αποφάσεων στις εθνικές κυβερνήσεις. Παράλληλα, η νέα έκθεση για την κατάσταση των ευρωπαϊκών περιφερειών καταγράφει επίμονες ανισότητες. Η αναθεώρηση του κυπριακού προγράμματος «ΘΑλΕΙΑ» επαναφέρει το ζήτημα της κατανομής των ευρωπαϊκών πόρων και των προτεραιοτήτων που χρηματοδοτούνται.

Διαφωνία για τα εθνικά σχέδια χρηματοδότησης

Η διαφωνία μεταξύ των δύο ευρωπαϊκών θεσμών αφορά τον τρόπο κατανομής και διαχείρισης των κονδυλίων μετά το 2027. Η Επιτροπή προτείνει τη δημιουργία ενιαίων εθνικών και περιφερειακών σχεδίων εταιρικής σχέσης, που θα συγκεντρώνουν χρηματοδοτήσεις από διαφορετικές πολιτικές, όπως η συνοχή, η γεωργία και η αλιεία. Υποστηρίζει ότι το νέο μοντέλο θα απλουστεύσει τις διαδικασίες και θα επιτρέψει μεγαλύτερη ευελιξία. Αντίθετα, η Επιτροπή των Περιφερειών προειδοποιεί ότι ενδέχεται να ενισχυθεί ο έλεγχος των κεντρικών κυβερνήσεων, περιορίζοντας τη συμμετοχή των τοπικών και περιφερειακών αρχών στις αποφάσεις για τις επενδύσεις.

Περιφέρειες δύο ταχυτήτων

Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής των Περιφερειών, Κάτα Τούτο, προειδοποίησε κατά την εναρκτήρια συνεδρίαση για τον κίνδυνο διεύρυνσης των περιφερειακών ανισοτήτων. Όπως εξήγησε, η ενιαία αγορά δημιουργεί οικονομικά οφέλη που δεν κατανέμονται ισότιμα σε όλες τις περιοχές. Η πολιτική συνοχή επιτρέπει στις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες να επενδύουν σε υποδομές και αναπτυξιακές δυνατότητες, ώστε να μη μένουν πίσω. Η ίδια συνέδεσε, επίσης, την πολιτική συνοχή με την ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης, επισημαίνοντας ότι η ενίσχυση της οικονομίας δεν μπορεί να επιτευχθεί αφήνοντας τις ασθενέστερες περιφέρειες στο περιθώριο. Αντίθετα, υποστήριξε ότι οι επενδύσεις στις περιοχές αυτές ενισχύουν συνολικά την ευρωπαϊκή οικονομία.

Ο πρώτος αντιπρόεδρος της Επιτροπής των Περιφερειών, Χουάνμα Μορένο, εξέφρασε επιπλέον ανησυχίες ότι διαφορετικές προτεραιότητες, όπως η γεωργία, η αλιεία, η ασφάλεια και η μετανάστευση, ενδέχεται να ανταγωνίζονται για χρηματοδότηση μέσα στα ίδια εθνικά σχέδια, τονίζοντας ότι η απλούστευση των διαδικασιών δεν πρέπει να αποτελέσει πρόσχημα για τη συγκέντρωση αρμοδιοτήτων στις κεντρικές κυβερνήσεις.

Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή των Περιφερειών ζητά διακριτή και προβλέψιμη χρηματοδότηση για την πολιτική συνοχή, καθώς και ουσιαστική συμμετοχή των περιφερειών στον σχεδιασμό των επενδύσεων. Προτείνει, μάλιστα, να μπορούν να προσφεύγουν στην Κομισιόν όταν αποκλείονται από την προετοιμασία των σχεδίων.

Η θέση της Επιτροπής

Από την πλευρά του, ο εκτελεστικός αντιπρόεδρος της Επιτροπής, Ραφαέλε Φίτο, υπερασπίστηκε την ανάγκη προσαρμογής της πολιτικής συνοχής στις νέες ευρωπαϊκές προτεραιότητες. Η Επιτροπή υποστηρίζει ότι η απλούστευση των διαδικασιών μπορεί να συνδυαστεί με τη συμμετοχή των τοπικών και περιφερειακών αρχών, χωρίς να αποδυναμωθεί ο αναπτυξιακός χαρακτήρας της πολιτικής συνοχής.

Στο πλαίσιο της συζήτησης για την ευελιξία των χρηματοδοτήσεων, ο Φίτο επικαλέστηκε ως παράδειγμα την ενδιάμεση επανεξέταση της περιόδου 2021–2027, που επέτρεψε την ανακατεύθυνση υφιστάμενων κονδυλίων προς την ανταγωνιστικότητα, την άμυνα, τη στέγαση και την ανθεκτικότητα. Σύμφωνα με την Επιτροπή, προτάθηκαν ανακατανομές συνολικού ύψους 34,6 δις ευρώ, εκ των οποίων 15,2 δις ευρώ για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας. Πρόκειται για ανακατεύθυνση ήδη διαθέσιμων πόρων και όχι για νέα χρηματοδότηση. Η διαφωνία, επομένως, δεν αφορά την πλήρη κατάργηση του ρόλου των περιφερειών, αλλά το κατά πόσο η συμμετοχή τους θα είναι ουσιαστική και νομικά κατοχυρωμένη.

Τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι περιφέρειες, αποτυπώνει η έκθεση «The State of Regions and Cities 2026», η οποία παρουσιάστηκε κατά τη διοργάνωση. Σύμφωνα με τα ευρήματά της, μία στις δύο περιφέρειες αντιμετωπίζει αύξηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού, ενώ σχεδόν τρεις στις τέσσερις περιφέρειες προβλέπεται να αντιμετωπίσουν πληθυσμιακή συρρίκνωση έως το 2050.

Η Κύπρος και το «ΘΑλΕΙΑ»

Για την Κύπρο, η έκθεση καταγράφει αύξηση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ, σε μονάδες αγοραστικής δύναμης, κατά 5,61% μεταξύ 2023-24 και μείωση της ανεργίας κατά 12,5% μεταξύ 2024-25. Παράλληλα, οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου στους εξεταζόμενους τομείς αυξήθηκαν κατά 2,59%, ενώ ο δείκτης εξάρτησης ηλικιωμένων αυξήθηκε κατά 3,5%, στις αντίστοιχες περιόδους αναφοράς.

H ανακατεύθυνση χρηματοδοτήσεων, δε, αποτυπώνεται στην αναθεώρηση του προγράμματος «ΘΑλΕΙΑ 2021-27», συνολικού προϋπολογισμού 1,81 δις ευρώ, εκ των οποίων 969 εκατ. ευρώ αποτελούν ευρωπαϊκή συνεισφορά. Στις 4 Μαρτίου 2026, η Επιτροπή ενέκρινε τη δεύτερη τροποποίησή του, προσθέτοντας δύο προτεραιότητες για τη βιώσιμη διαχείριση των υδάτινων πόρων. Για τη χρηματοδότησή τους προβλέφθηκε ανακατεύθυνση υφιστάμενων πόρων, από τις προτεραιότητες «Ενέργεια και περιβάλλον» και «Προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και μετάβαση στην κυκλική οικονομία» προς τις δύο νέες προτεραιότητες για τη διαχείριση των υδάτων.

Τι διακυβεύεται για την Κύπρo

Υπό το πρίσμα αυτών των δεδομένων, για την Κύπρο το ζήτημα δεν είναι μόνο πόσα ευρωπαϊκά κονδύλια θα εξασφαλίσει μετά το 2027, αλλά και ποιος θα αποφασίζει για την αξιοποίησή τους. Η συμμετοχή των δήμων και των τοπικών αρχών στον καθορισμό προτεραιοτήτων, από τη διαχείριση του νερού μέχρι τις μεταφορές και την κοινωνική συνοχή, αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς οι ανάγκες κάθε περιοχής διαφέρουν.

Για μια χώρα με έντονες ανάγκες σε υποδομές και ιδιαίτερες περιβαλλοντικές προκλήσεις, η δυνατότητα διαμόρφωσης τοπικών αναπτυξιακών προτεραιοτήτων είναι καθοριστική για την αποτελεσματική αξιοποίηση των ευρωπαϊκών πόρων.  Οι διαπραγματεύσεις, βέβαια, παραμένουν ανοικτές με το επίσημο χρονοδιάγραμμα του Συμβουλίου της ΕΕ να θέτει ως στόχο την επίτευξη πολιτικής συμφωνίας έως το τέλος του 2026, προκειμένου να ακολουθήσει η έγκριση του αναγκαίου νομοθετικού πλαισίου εντός του 2027.