Θα επικρατήσει ο ρεαλισμός στην COP31;

Η σύνοδος κορυφής για το κλίμα COP31 θα πραγματοποιηθεί στην Αττάλεια της Τουρκίας, από τις 12 έως τις 20 Νοεμβρίου, με επίκεντρο την εφαρμογή συγκεκριμένων, οικονομικά βιώσιμων πρωτοβουλιών, ικανών να αντέξουν στις πιέσεις της σημερινής παγκόσμιας ενεργειακής κρίσης.

Κεντρική πρωτοβουλία είναι η δέσμευση «35–έως–35» για τον εξηλεκτρισμό της ενέργειας (“35-by-35” Clean Electrification Pledge). Στόχος είναι να αυξηθεί το μερίδιο του ηλεκτρισμού στην παγκόσμια τελική κατανάλωση ενέργειας, από περίπου 23% σήμερα, σε 35% έως το 2035.

Καθώς οι παγκόσμιοι ηγέτες προετοιμάζονται για την COP31, η διεθνής κλιματική διπλωματία βρίσκεται μπροστά σε μια θεμελιώδη αλλαγή. Οι χώρες προσέρχονται με προτεραιότητες που διαμορφώνονται ολοένα περισσότερο από τις οικονομικές πιέσεις, την ενεργειακή ασφάλεια και τις γεωπολιτικές εξελίξεις.

Το κεντρικό ερώτημα δεν είναι πλέον απλώς πόσο γρήγορα μπορούν να αντικατασταθούν τα ορυκτά καύσιμα αλλά πώς μπορεί να προχωρήσει η ενεργειακή μετάβαση χωρίς να υπονομεύσει την οικονομική ανάπτυξη, τη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα και την ασφάλεια εφοδιασμού.

Η COP31 ενδέχεται να σηματοδοτήσει τη μετάβαση, από μια κλιματική πολιτική που καθοδηγείται κυρίως από φιλόδοξους στόχους, σε μια πολιτική που λαμβάνει περισσότερο υπόψη τις οικονομικές πραγματικότητες, την ενεργειακή ασφάλεια και τις γεωπολιτικές προτεραιότητες.

Αυτό δεν σημαίνει εγκατάλειψη της Συμφωνίας των Παρισίων. Αντίθετα, η ενεργειακή πολιτική εισέρχεται σε μια περίοδο πραγματιστικής προσαρμογής. Η απανθρακοποίηση πρέπει να είναι οικονομικά προσιτή, τεχνολογικά εφικτή και πολιτικά βιώσιμη.

Ένα μεταβαλλόμενο γεωπολιτικό περιβάλλον

Η κρίση στη Μέση Ανατολή έχει διαταράξει τις αγορές πετρελαίου και φυσικού αερίου, αυξάνοντας τις τιμές και αποκαλύπτοντας τις ευπάθειες των παγκόσμιων αλυσίδων ενεργειακού εφοδιασμού. Οι κίνδυνοι γύρω από τα Στενά του Ορμούζ δείχνουν πόσο γρήγορα η ενεργειακή ασφάλεια μπορεί να μετατραπεί σε ζήτημα εθνικής οικονομικής επιβίωσης.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία, οι εμπορικές αντιπαραθέσεις και ο αυξανόμενος οικονομικός εθνικισμός ενισχύουν αυτές τις πιέσεις. Οι ΗΠΑ έχουν απομακρυνθεί από τον ηγετικό τους ρόλο στην κλιματική πολιτική, ενώ η Κίνα επεκτείνει τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την ηλεκτροκίνηση, διατηρώντας παράλληλα σημαντική κατανάλωση άνθρακα, φυσικού αερίου και πετρελαίου.

Οι ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ προσθέτουν μια νέα διάσταση. Οι Δημοκρατικοί εξασφάλισαν τον έλεγχο του Κογκρέσου, γεγονός που ενδέχεται να περιορίσει τις ενεργειακές και κλιματικές πολιτικές του Προέδρου Τραμπ. Ωστόσο, το νέο Κογκρέσο αναλαμβάνει καθήκοντα τον Ιανουάριο, ενώ ο Τραμπ διατηρεί τις εκτελεστικές εξουσίες και το δικαίωμα βέτο. Επομένως, άμεσες αλλαγές στην ομοσπονδιακή κλιματική πολιτική θεωρούνται απίθανες.

Οι αναπτυσσόμενες οικονομίες αντιστέκονται σε δεσμεύσεις που θα μπορούσαν να περιορίσουν την ανάπτυξή τους. Ακόμη και η ΕΕ, παραδοσιακά υπέρμαχος φιλόδοξων κλιματικών στόχων, προσέρχεται στην COP31 με συγκρατημένες προσδοκίες.

Η κλιματική πολιτική δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται ανεξάρτητα από την οικονομική ανθεκτικότητα και την ασφάλεια ενεργειακού εφοδιασμού.

Συμφωνία των Παρισίων

Η Συμφωνία των Παρισίων παραμένει το θεμέλιο της διεθνούς κλιματικής διπλωματίας αλλά το χάσμα μεταξύ δεσμεύσεων και εφαρμογής διευρύνεται.

Η παγκόσμια ενεργειακή ζήτηση συνεχίζει να αυξάνεται λόγω της εκβιομηχάνισης, της βελτίωσης του βιοτικού επιπέδου, του εξηλεκτρισμού και της ανάπτυξης κέντρων δεδομένων. Οι ΑΠΕ επεκτείνονται ταχύτατα αλλά συχνά καλύπτουν πρόσθετη ζήτηση αντί να υποκαθιστούν ορυκτά καύσιμα.

Η απανθρακοποίηση απαιτεί τεράστιες επενδύσεις σε ηλεκτρικά δίκτυα, αποθήκευση, διασυνδέσεις, ευέλικτη παραγωγή και βιομηχανικές υποδομές. Τα έργα αντιμετωπίζουν καθυστερήσεις αδειοδότησης, περιορισμούς στις εφοδιαστικές αλυσίδες και ανταγωνισμό για χρηματοδότηση.

Οι κυβερνήσεις μπορούν να νομοθετούν στόχους μείωσης εκπομπών. Δεν μπορούν όμως να επιβάλουν με νόμο τεχνολογικές ανακαλύψεις, να επιταχύνουν πολύπλοκα έργα με διατάγματα ή να εγγυηθούν ότι καταναλωτές και επιχειρήσεις μπορούν να επωμίζονται απεριόριστο κόστος.

Η ενεργειακή πολιτική πρέπει να προσαρμόζεται στην πραγματικότητα, αντί να επιχειρεί να επιβάλει στην πραγματικότητα ένα προκαθορισμένο χρονοδιάγραμμα.

Ενεργειακή μετάβαση με διαφορετικές ταχύτητες

Η ενεργειακή μετάβαση προχωρεί με διαφορετικές ταχύτητες, ανάλογα με τις οικονομικές συνθήκες, τις ενεργειακές ανάγκες και τις προτεραιότητες κάθε χώρας.

Οι πλουσιότερες οικονομίες επενδύουν στις ΑΠΕ, στον εξηλεκτρισμό και στην ενεργειακή αποδοτικότητα, διατηρώντας παράλληλα εφεδρική παραγωγική ισχύ. Οι αναπτυσσόμενες χώρες δίνουν προτεραιότητα στην προσιτή ενέργεια, την εκβιομηχάνιση, την απασχόληση και τη μείωση της φτώχειας.

Στην Ινδία, την Αφρική και μεγάλο μέρος της Ασίας, οι κυβερνήσεις επεκτείνουν τις ΑΠΕ, συνεχίζοντας ταυτόχρονα τις επενδύσεις σε άνθρακα, πετρέλαιο και φυσικό αέριο. Αυτό αντανακλά αναπτυξιακές ανάγκες και δεν σημαίνει απαραίτητα απόρριψη της κλιματικής δράσης.

Η επιβολή ενιαίων χρονοδιαγραμμάτων κινδυνεύει να διευρύνει τις διαφορές. Οι αναπτυσσόμενες χώρες ζητούν κλιματική χρηματοδότηση, ενώ οι πλουσιότερες αντιμετωπίζουν δημοσιονομικές πιέσεις και ανταγωνιστικές προτεραιότητες.

Η COP31 πρέπει να αναγνωρίσει ότι οικονομίες με διαφορετικές ανάγκες δεν μπορούν να ακολουθούν πανομοιότυπες διαδρομές.

Τα διδάγματα από την Ευρώπη

Η Ευρώπη αναδεικνύει τις συνέπειες φιλόδοξων κλιματικών πολιτικών που δεν έχουν συντονιστεί επαρκώς με τις υποδομές και τις οικονομικές πραγματικότητες.

Η παραγωγή ηλεκτρισμού από ΑΠΕ έχει αυξηθεί σημαντικά αλλά τα δίκτυα, η αποθήκευση, οι διασυνδέσεις και η ευέλικτη παραγωγική ισχύς δεν έχουν αναπτυχθεί με αντίστοιχους ρυθμούς.

Ως αποτέλεσμα, οι ευρωπαϊκές βιομηχανίες αντιμετωπίζουν συχνά πολύ υψηλότερο ενεργειακό κόστος από τους ανταγωνιστές τους στις ΗΠΑ και την Κίνα.

Η χημική βιομηχανία, η χαλυβουργία, τα λιπάσματα και τα διυλιστήρια είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένα. Παράλληλα, η Ευρώπη πρέπει να χρηματοδοτήσει εκτεταμένες ενεργειακές υποδομές εν μέσω υποτονικής ανάπτυξης, αυξημένων αμυντικών δαπανών και δημοσιονομικών περιορισμών.

Το πρόβλημα δεν είναι η ίδια η απανθρακοποίηση αλλά ο ανεπαρκής συντονισμός μεταξύ ανάπτυξης των ΑΠΕ, υποστηρικτικών υποδομών και μεταρρύθμισης της αγοράς ηλεκτρισμού.

Τα νοικοκυριά που αντιμετωπίζουν υψηλό ενεργειακό κόστος δεν θα αποδέχονται επ' αόριστον πρόσθετες επιβαρύνσεις χωρίς ορατά οφέλη. Το κλείσιμο βιομηχανιών και η απώλεια θέσεων εργασίας υπονομεύουν περαιτέρω την κοινωνική αποδοχή.

Πετρέλαιο και φυσικό αέριο 

Το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο θα εξακολουθήσουν να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο για δεκαετίες.

Παρά την ανάπτυξη της ηλεκτροκίνησης, το πετρέλαιο παραμένει καθοριστικό για τις αερομεταφορές, τη ναυτιλία, τα πετροχημικά, τις βαριές μεταφορές και πολλές βιομηχανικές χρήσεις.

Εναλλακτικές τεχνολογίες αναπτύσσονται αλλά πολλές παραμένουν ακριβές ή δύσκολα εφαρμόσιμες σε μεγάλη κλίμακα. Επιπλέον, το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο αποτελούν βιομηχανικές πρώτες ύλες και όχι απλώς καύσιμα.

Το φυσικό αέριο υποστηρίζει τη βιομηχανική θέρμανση, την παραγωγή λιπασμάτων και την ευέλικτη ηλεκτροπαραγωγή. Στις αναπτυσσόμενες οικονομίες μπορεί να στηρίξει την εκβιομηχάνιση και να μειώσει τις εκπομπές όταν αντικαθιστά τον άνθρακα.

Μετά την κρίση του Ορμούζ, αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία η δυνατότητα εναλλακτικών επιλογών (optionality): η ευχέρεια αλλαγής προμηθευτών, καυσίμων, διαδρομών μεταφοράς και τεχνολογιών.

Οι ΑΠΕ μειώνουν την εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα αλλά χρειάζονται αποθήκευση, ευέλικτη παραγωγή και σύγχρονα δίκτυα. Το φυσικό αέριο προσφέρει ευελιξία, αν και οι αλυσίδες εφοδιασμού του αντιμετωπίζουν επίσης γεωπολιτικούς κινδύνους.

Τι πρέπει να επιτύχει η COP31

Οι προσδοκίες για μια σημαντική συμφωνία παραμένουν περιορισμένες. Η ΕΕ δίνει έμφαση στην εφαρμογή, οι διοργανωτές Τουρκία και Αυστραλία προωθούν τον εξηλεκτρισμό, ενώ συνεχίζονται οι διαφωνίες για τα ορυκτά καύσιμα και την κλιματική χρηματοδότηση.

Ωστόσο, η COP31 θα μπορούσε να μετατοπίσει την προσοχή από τις μεγαλόπνοες εξαγγελίες στην υλοποίηση: ηλεκτρικά δίκτυα, αποθήκευση, ενεργειακή αποδοτικότητα, τεχνολογίες χαμηλών εκπομπών και προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.

Η κλιματική χρηματοδότηση πρέπει να στηρίζει μετρήσιμες μειώσεις εκπομπών, την οικονομική ανάπτυξη και την πρόσβαση στην ενέργεια.

Οι ανεπτυγμένες οικονομίες πρέπει να συνδυάσουν την απανθρακοποίηση με την ανταγωνιστικότητα και το προσιτό κόστος ενέργειας, ενώ οι αναπτυσσόμενες χρειάζονται ευελιξία.

Η επιτυχία πρέπει να κριθεί από την αξιόπιστη εφαρμογή και όχι από ακόμη μία διακήρυξη.

Οι ΑΠΕ, ο εξηλεκτρισμός και η καινοτομία θα συνεχίσουν να μεταμορφώνουν τα ενεργειακά συστήματα. Ο ρυθμός τους, ωστόσο, εξαρτάται από το κόστος, την ασφάλεια εφοδιασμού και την κοινωνική αποδοχή.

Η ενεργειακή πολιτική εισέρχεται σε μια περίοδο πραγματιστικής προσαρμογής. Η COP31 θα μπορούσε να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία εάν καταφέρει να συμφιλιώσει τους κλιματικούς στόχους με τις πραγματικότητες του παγκόσμιου ενεργειακού συστήματος.

Ο ρεαλισμός δεν πρέπει να αποτελεί δικαιολογία για αδράνεια. Εξίσου, όμως, οι κλιματικές φιλοδοξίες δεν πρέπει να αποσυνδέονται από την πραγματικότητα.

Μια ενεργειακή μετάβαση που οι χώρες μπορούν να χρηματοδοτήσουν, οι βιομηχανίες να στηρίξουν και οι κοινωνίες να αποδεχθούν θα επιτύχει περισσότερα από φιλόδοξα χρονοδιαγράμματα που τελικά αποδεικνύονται ανέφικτα.

*Ανώτερου συνεργάτη στο Παγκόσμιο Κέντρο Ενέργειας του Ατλαντικού Συμβουλίου@CharlesEllinas