Μια ανήθικη πρόταση ή μια δοκιμασία της τουρκικής κρατικής διπλωματίας;

Του Γιουσούφ Κανλί

Ο Ελληνοκύπριος ηγέτης Νίκος Χριστοδουλίδης έχει συνδέσει την πρόοδο στις σχέσεις Τουρκίας–Ευρωπαϊκής Ένωσης με την επανέναρξη των συνομιλιών για το Κυπριακό από το σημείο στο οποίο διακόπηκαν στο Κραν Μοντανά. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, η εξέλιξη αυτή θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για συζητήσεις σχετικά με τον εκσυγχρονισμό της Τελωνειακής Ένωσης και να προσφέρει στην Τουρκία μια διέξοδο προς το προτεινόμενο σχέδιο «Made in EU».

Πολλοί Τούρκοι ενδέχεται να θεωρήσουν αυτή τη σύνδεση ως μια ανήθικη πρόταση, λαμβάνοντας υπόψη τη στάση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο Κυπριακό. Ωστόσο, η διπλωματία δεν μπορεί να καθοδηγείται αποκλειστικά από τη δυσαρέσκεια. Η Άγκυρα οφείλει να αξιολογήσει την πρόταση με γνώμονα τα συμφέροντα της Τουρκίας και της τουρκοκυπριακής κοινότητας, αλλά και να αντιμετωπίσει τη βαθύτερη αδικία μιας Τελωνειακής Ένωσης που παρέχει στην Τουρκία λιγότερη επιρροή και περιορισμένη κάλυψη σε σύγκριση με εκείνες που απολαμβάνουν ορισμένοι από τους νεότερους εμπορικούς εταίρους της ΕΕ.

Βασικά σημεία

• Η Λευκωσία έχει θέσει ξεκάθαρο όρο: Ο Χριστοδουλίδης δηλώνει ότι η πρόοδος στις σχέσεις Τουρκίας–ΕΕ εξαρτάται από την επανέναρξη των συνομιλιών για το Κυπριακό από το σημείο του Κραν Μοντανά. Ελληνοκυπριακά μέσα ενημέρωσης αναφέρουν πιθανή σύνδεση με τον εκσυγχρονισμό της Τελωνειακής Ένωσης και την πρόσβαση στο σχέδιο «Made in EU».

• Η εμπορική ανισορροπία προϋπήρχε της συγκεκριμένης πρότασης: Η Τελωνειακή Ένωση της Τουρκίας καλύπτει τα βιομηχανικά προϊόντα, αλλά αφήνει εκτός σημαντικούς τομείς. Παράλληλα, η Τουρκία έχει περιορισμένο λόγο στις εμπορικές συμφωνίες της ΕΕ, οι οποίες ενδέχεται να επηρεάζουν την αγορά και τους εξαγωγείς της.

• Η Άγκυρα πρέπει να απαντήσει με πραγματισμό: Να επιδιώξει μια ολοκληρωμένη και δεσμευτική αναβάθμιση των εμπορικών σχέσεων, καθώς και μια διαδικασία για το Κυπριακό που θα αναγνωρίζει εξαρχής την πολιτική ισότητα των Τουρκοκυπρίων. Κάθε πρόταση πρέπει να αξιολογηθεί με βάση τα συγκεκριμένα οφέλη και τις υποχρεώσεις που συνεπάγεται.

Το μήνυμα που φέρεται να προέρχεται από τις Βρυξέλλες γίνεται ολοένα και πιο δύσκολο να απορριφθεί ως απλή φημολογία. Ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Νίκος Χριστοδουλίδης, έχει δηλώσει δημόσια ότι η πρόοδος στις σχέσεις Τουρκίας–Ευρωπαϊκής Ένωσης μπορεί να επιτευχθεί μόνο παράλληλα με την πρόοδο στο Κυπριακό, και συγκεκριμένα με την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων από το σημείο στο οποίο διακόπηκαν στο Κραν Μοντανά το 2017.

Ελληνοκυπριακά μέσα ενημέρωσης αναφέρουν ότι ο εκτελεστικός αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ραφαέλε Φίτο, ο οποίος είναι επίσης ο απεσταλμένος της ΕΕ για το Κυπριακό, πρόκειται να μεταφέρει στην Άγκυρα μια πρόταση: να αρχίσουν συζητήσεις για τον εκσυγχρονισμό της Τελωνειακής Ένωσης, εφόσον επαναρχίσουν οι συνομιλίες για το Κυπριακό, ενώ η πρόοδος αυτή θα μπορούσε επίσης να ανοίξει τον δρόμο για τη συμμετοχή της Τουρκίας στο προτεινόμενο σχέδιο «Made in EU».

Οι όροι της πρότασης δεν έχουν δημοσιοποιηθεί ως επίσημη συμφωνία. Ωστόσο, η ελληνοκυπριακή ηγεσία έχει διατυπώσει τον πολιτικό όρο, ενώ τα μέσα ενημέρωσης της πλευράς της έχουν αναφερθεί στον τρόπο με τον οποίο αυτός θα μπορούσε να συνδεθεί με το εμπόριο. Η Άγκυρα οφείλει να λάβει σοβαρά υπόψη το μήνυμα και να ζητήσει σαφήνεια ως προς το τι ακριβώς προσφέρεται, τι αναμένεται από την Τουρκία και με ποια κριτήρια θα αξιολογείται η πρόοδος.

Το «Made in EU» εξακολουθεί να αποτελεί ένα προτεινόμενο πλαίσιο και όχι ένα όφελος που έχει ήδη υποσχεθεί στην Τουρκία. Το σχέδιο θα μπορούσε να επηρεάσει την πρόσβαση στις δημόσιες συμβάσεις και στη βιομηχανική στήριξη εντός της Ένωσης. Επομένως, η πιθανότητα συμμετοχής της Τουρκίας, όπως αναφέρεται στα δημοσιεύματα, έχει σημαντική οικονομική βαρύτητα, παραμένει όμως απλώς ένα ενδεχόμενο.

Καθοριστικής σημασίας είναι οι λεπτομέρειες: τι θα σημαίνει στην πράξη αυτή η πρόσβαση, ποιους τομείς θα καλύπτει και κατά πόσο οι τουρκικές επιχειρήσεις θα απολαμβάνουν μεταχείριση αντίστοιχη με εκείνη των Ευρωπαίων παραγωγών.

Γιατί πολλοί Τούρκοι μπορεί να τη χαρακτηρίσουν ανήθικη πρόταση

Πολλοί Τούρκοι ενδέχεται να εκλάβουν τη σύνδεση που φέρεται να προωθείται ως ανήθικη πρόταση: ένα σημαντικό οικονομικό συμφέρον τίθεται υπό την προϋπόθεση επανέναρξης των διαπραγματεύσεων μέσα σε ένα πλαίσιο, οι όροι του οποίου εξακολουθούν να αμφισβητούνται, την ώρα που τα αιτήματα των Τουρκοκυπρίων για πολιτική ισότητα και ουσιαστική συμμετοχή παραμένουν ανεπίλυτα.

Η αντίδραση αυτή έχει ιστορικό υπόβαθρο. Το 2004, οι Τουρκοκύπριοι ψήφισαν υπέρ του σχεδίου διευθέτησης του Κυπριακού που είχε προτείνει ο Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών, Κόφι Ανάν. Οι Ελληνοκύπριοι το απέρριψαν. Την ίδια χρονιά, η Κυπριακή Δημοκρατία εντάχθηκε στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Αργότερα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε έναν κανονισμό για το απευθείας εμπόριο, με στόχο να διευκολυνθεί η άρση της οικονομικής απομόνωσης της τουρκοκυπριακής κοινότητας. Ωστόσο, το μέτρο δεν υιοθετήθηκε ποτέ. Η αντίθεση ανάμεσα στο «ναι» των Τουρκοκυπρίων και στην αποτυχία εφαρμογής του απευθείας εμπορίου εξακολουθεί να αποτελεί ισχυρή πηγή δυσπιστίας.

Αυτή η ιστορική διαδρομή εξηγεί την πιθανή αντίδραση της κοινής γνώμης. Δεν καθορίζει, όμως, από μόνη της τι πρέπει να πράξει σήμερα η Τουρκία. Η διπλωματία δεν είναι δημοψήφισμα για τις απογοητεύσεις του παρελθόντος. Σκοπός της είναι η προώθηση των συμφερόντων υπό τις συνθήκες που επικρατούν σήμερα.

Μια εμπορική σχέση που χρειάζεται διόρθωση

Η υφιστάμενη Τελωνειακή Ένωση βρίσκεται σε ισχύ από το 1996. Καλύπτει τα βιομηχανικά προϊόντα, αλλά εξαιρεί το μεγαλύτερο μέρος της γεωργίας, τις υπηρεσίες και τις δημόσιες συμβάσεις.

Η Τουρκία υποχρεούται να ευθυγραμμίζεται με την κοινή εμπορική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης στους τομείς που καλύπτονται από τη συμφωνία, χωρίς ωστόσο να έχει θέση στο τραπέζι όταν η ΕΕ διαπραγματεύεται εμπορικές συμφωνίες με τρίτες χώρες. Οι συμφωνίες αυτές δεν επεκτείνονται αυτομάτως στην Τουρκία, παρότι η Τελωνειακή Ένωση μπορεί να υποχρεώνει την Άγκυρα να ανοίξει την αγορά της στους συγκεκριμένους εμπορικούς εταίρους.

Η Υπηρεσία Έρευνας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου έχει επισημάνει αυτή την ασυμμετρία ως μία από τις βασικές αδυναμίες της υφιστάμενης διευθέτησης.

Η σύγκριση με ορισμένες από τις νεότερες συμφωνίες της ΕΕ είναι αποκαλυπτική. Οι συμφωνίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τη Χιλή και το Βιετνάμ καλύπτουν τις υπηρεσίες και τις δημόσιες συμβάσεις. Η συμφωνία με το Βιετνάμ προβλέπει επίσης την κατάργηση του 99% των δασμών, καθώς και ευρύτερη πρόσβαση στις αγορές υπηρεσιών και δημοσίων συμβάσεων.

Η συμφωνία ΕΕ–Νότιας Κορέας αντιμετωπίζει τα μη δασμολογικά εμπόδια σε βασικούς τομείς και περιλαμβάνει διατάξεις για τις υπηρεσίες, τις επενδύσεις και τις κρατικές προμήθειες.

Οι συμφωνίες αυτές διαφέρουν ως προς το εύρος τους, ενώ η Τουρκία διαθέτει ήδη αδασμολόγητη πρόσβαση για τα βιομηχανικά προϊόντα που καλύπτονται από την Τελωνειακή Ένωση. Το ζήτημα δεν είναι ότι κάθε εμπορικός εταίρος απολαμβάνει καλύτερους όρους σε όλους τους τομείς. Είναι ότι ορισμένες νεότερες συμφωνίες προσφέρουν ευρύτερη και πιο σύγχρονη κάλυψη από το πλαίσιο που διέπει τη βαθιά οικονομική ενσωμάτωση της Τουρκίας με την Ευρώπη.

Αυτή η αδυναμία πρέπει να διορθωθεί. Μια ουσιαστική αναβάθμιση θα πρέπει να επεκτείνει τη σχέση στις υπηρεσίες, τη γεωργία και τις δημόσιες συμβάσεις, να αντιμετωπίσει τα μη δασμολογικά εμπόδια και να προσφέρει στην Τουρκία ουσιαστικό ρόλο όταν οι εμπορικές συμφωνίες της ΕΕ επηρεάζουν τα τουρκικά συμφέροντα.

Εάν δεν καταστεί εφικτή μια σημαντικά αναβαθμισμένη Τελωνειακή Ένωση, η Άγκυρα θα πρέπει να εξετάσει το ενδεχόμενο μιας συνολικής εμπορικής συμφωνίας, η οποία θα προσφέρει αμοιβαία και δεσμευτική πρόσβαση σε ένα ευρύτερο φάσμα τομέων.

Δεν πρόκειται για απαίτηση ειδικής μεταχείρισης. Πρόκειται για απαίτηση εκσυγχρονισμού μιας συμφωνίας που έχει καταστεί άνιση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε προτείνει ήδη από το 2016 την αναβάθμιση της Τελωνειακής Ένωσης, συμπεριλαμβανομένης της επέκτασης των διμερών εμπορικών σχέσεων στις υπηρεσίες, τις δημόσιες συμβάσεις και τη βιώσιμη ανάπτυξη.

Το Συμβούλιο δεν έχει δώσει την εξουσιοδότηση για την έναρξη διαπραγματεύσεων. Αυτή η καθυστέρηση έχει αφήσει τις τουρκικές επιχειρήσεις εκτεθειμένες σε μια μεταβαλλόμενη ευρωπαϊκή εμπορική πολιτική, χωρίς η Άγκυρα να διαθέτει αντίστοιχη δυνατότητα να επηρεάζει τη διαμόρφωσή της.

Οι συνομιλίες για το Κυπριακό χρειάζονται αξιόπιστη βάση

Υπάρχουν βάσιμοι λόγοι για τους οποίους η ΕΕ συζητά το Κυπριακό στο πλαίσιο των σχέσεών της με την Τουρκία. Το ερώτημα, ωστόσο, είναι κατά πόσο η οικονομική συνεργασία θα πρέπει να εξαρτάται από μια πολιτική διαδικασία, την οποία η μία πλευρά θεωρεί δεδομένη, ενώ η άλλη εξακολουθεί να θεωρεί ότι παραμένουν άλυτα θεμελιώδη ζητήματα.

Η επανέναρξη των συνομιλιών από το σημείο του Κραν Μοντανά δεν μπορεί να σημαίνει ότι ζητείται από την τουρκοκυπριακή πλευρά να επιστρέψει στις διαπραγματεύσεις χωρίς να έχουν αντιμετωπιστεί τα ζητήματα της πολιτικής ισότητας, της αποτελεσματικής συμμετοχής και των εγγυήσεων ότι μια νέα διαδικασία δεν θα οδηγήσει σε μια ατέρμονη διαπραγμάτευση που θα καταλήξει στη διατήρηση του υφιστάμενου status quo.

Αυτά δεν είναι λεπτομέρειες που μπορούν να αναβληθούν για αργότερα. Αποτελούν κεντρικά ζητήματα για την αξιοπιστία των διαπραγματεύσεων και για το κατά πόσο η τουρκοκυπριακή κοινότητα θα έχει λόγο να επενδύσει σε αυτές.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να στηρίξει τη διαδικασία υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών, ωστόσο δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί αμερόληπτος διαμεσολαβητής, όταν η Κυπριακή Δημοκρατία είναι ένα από τα κράτη-μέλη της.

Αυτό καθιστά ιδιαίτερα σημαντική τη διαφάνεια ως προς τον ρόλο της ΕΕ και τους όρους που θέτει. Εάν οι Βρυξέλλες χρησιμοποιούν την οικονομική συνεργασία ως κίνητρο, οι όροι θα πρέπει να είναι σαφείς, αμοιβαίοι και να εφαρμόζονται μέσα από μια δίκαιη διαδικασία.

Ένα ιστορικό που τροφοδοτεί τον σκεπτικισμό

Οι Βρυξέλλες θα πρέπει να κατανοήσουν γιατί πολλοί Τούρκοι αντιμετωπίζουν με επιφυλακτικότητα τις διαβεβαιώσεις τους. Το 2000, 14 κράτη-μέλη της ΕΕ επέβαλαν διπλωματικά μέτρα κατά της Αυστρίας, μετά τη συμμετοχή του ακροδεξιού Κόμματος της Ελευθερίας σε κυβερνητικό συνασπισμό.

Τα μέτρα αυτά δεν εμπόδισαν τον εκλεγμένο κυβερνητικό συνασπισμό να αναλάβει την εξουσία, ενώ ο ίδιος ο Γεργκ Χάιντερ δεν έγινε καγκελάριος.

Κατά τη διάρκεια της κρίσης του ευρώ, οι οικονομικές πιέσεις και οι ευρωπαϊκοί θεσμοί περιόρισαν τις επιλογές που είχαν στη διάθεσή τους οι κυβερνήσεις της Ελλάδας και της Ιταλίας.

Πιο πρόσφατα, το Γενικό Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ακύρωσε την άρνηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να χορηγήσει τα γραπτά μηνύματα μεταξύ της προέδρου της Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, και του διευθύνοντος συμβούλου της Pfizer, Άλμπερτ Μπουρλά. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η Επιτροπή δεν είχε δώσει εύλογες εξηγήσεις για το γεγονός ότι δεν είχε στην κατοχή της τα συγκεκριμένα μηνύματα.

Αυτά τα περιστατικά δεν αποδεικνύουν ότι κάθε ενέργεια της ΕΕ είναι υποκριτική. Εξηγούν, ωστόσο, γιατί οι Βρυξέλλες δεν μπορούν να αναμένουν ότι οι ισχυρισμοί τους περί δικαιοσύνης και λογοδοσίας θα γίνονται αποδεκτοί χωρίς αμφισβήτηση.

Τα συμφέροντα πρέπει να καθοδηγήσουν την απάντηση

Ο Λόρδος Πάλμερστον, Βρετανός πολιτικός, είχε δηλώσει στη Βουλή των Κοινοτήτων το 1848: «Δεν έχουμε αιώνιους συμμάχους και δεν έχουμε παντοτινούς εχθρούς. Τα συμφέροντά μας είναι αιώνια και διαρκή».

Η αρχή αυτή έχει εφαρμογή και στη συγκεκριμένη περίπτωση. Τα συναισθήματα και η συλλογική μνήμη έχουν σημασία, επειδή επηρεάζουν την εμπιστοσύνη της κοινής γνώμης και τα περιθώρια πολιτικών χειρισμών που διαθέτουν οι ηγέτες. Ωστόσο, θα πρέπει να καθοδηγούν την πολιτική και όχι να την υποκαθιστούν.

Η Άγκυρα δεν θα πρέπει ούτε να αποδεχθεί μια αόριστη προσφορά βασιζόμενη μόνο στην εμπιστοσύνη ούτε να απορρίψει μια ενδεχομένως πολύτιμη ευκαιρία απλώς και μόνο για να εκφράσει τη δυσαρέσκειά της.

Θα πρέπει να απαιτήσει μια ολοκληρωμένη και δεσμευτική αναβάθμιση των εμπορικών σχέσεων, δίκαιη μεταχείριση στο πλαίσιο του σχεδίου «Made in EU» και μια διαδικασία για το Κυπριακό που θα αναγνωρίζει εξαρχής την πολιτική ισότητα των Τουρκοκυπρίων.

Κάθε οικονομικό βήμα θα πρέπει να είναι συγκεκριμένο, αμοιβαίο και μετρήσιμο, αντί να βασίζεται σε μια υπόσχεση ότι οι συζητήσεις θα αρχίσουν κάποια στιγμή στο μέλλον.

Η πρόταση που φέρεται να έχει διατυπωθεί μπορεί, όπως παρουσιάζεται, να είναι ανεπαρκής. Η δοκιμασία για την τουρκική διπλωματία είναι κατά πόσο μπορεί να τη μετατρέψει σε συγκεκριμένα οφέλη, χωρίς να θυσιάσει βασικά συμφέροντα.

Εάν οι όροι παραμείνουν αόριστοι ή μονομερείς, η Τουρκία θα πρέπει να το δηλώσει ξεκάθαρα. Εάν, αντίθετα, μπορεί να εξασφαλιστεί μια δίκαιη εμπορική διευθέτηση και ένα αξιόπιστο πλαίσιο διαπραγματεύσεων, η Άγκυρα θα πρέπει να είναι έτοιμη να τα επιδιώξει.

Το μήνυμα του Πάλμερστον δεν ήταν ότι οι αρχές δεν έχουν σημασία. Ήταν ότι τα κράτη οφείλουν να αξιολογούν τις επιλογές τους με βάση τα αποτελέσματα που αυτές επιφέρουν.