Η δημοκρατία στα χέρια των πολιτών: Το πάνελ πολιτών της ΕΕ για τη δημοκρατική ανθεκτικότητα

Η διαδρομή ενός Κύπριου συμμετέχοντα από τη Λεμεσό στο Στρασβούργο

Ο Κωνσταντίνος Μονός, ένας νεαρός Κύπριος, επιλέχθηκε τυχαία για να συμμετάσχει στην πανευρωπαϊκή, δημοκρατική διαβούλευση σε επίπεδο πολιτών με τίτλο «Πάνελ Ευρωπαίων Πολιτών». Η πρωτοβουλία επιδίωξε να φέρει συνολικά 800 πολίτες από τα κράτη μέλη της ΕΕ, με στόχο την ενίσχυση της συμμετοχικής δημοκρατίας και την άμεση συμμετοχή των Ευρωπαίων πολιτών στη διαμόρφωση του μέλλοντος της ΕΕ.

Το ταξίδι του Κωνσταντίνου ξεκίνησε το 2021, όταν συμμετείχε στη «Διάσκεψη για το Μέλλον της Ευρώπης» στο Στρασβούργο. Οι συμμετέχοντες κατανεμήθηκαν σε τέσσερις θεματικές ομάδες που κάλυπταν ένα ευρύ φάσμα ζητημάτων και συνέβαλαν στη διαμόρφωση προτάσεων πολιτικής. Έπειτα, τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα έλαβαν τις εισηγήσεις και τις απόψεις τους για τα ευρωπαϊκά ζητήματα, τις πολιτικές και το μέλλον της Ευρώπης γενικότερα, ενσωματώνοντας μέρος αυτών σε νομοθεσίες, πολιτικές και κανονισμούς.

Ο Κωνσταντίνος μοιράζεται στον «Π» τη μοναδική αυτή εμπειρία, εξηγώντας τη σημασία της συμμετοχής σε τέτοιες πρωτοβουλίες. Παρότι τα ευρωπαϊκά προγράμματα και η λειτουργία των θεσμών δεν του ήταν άγνωστα, καθώς είχε συμμετάσχει σε πρωτοβουλίες της ΕΕ για νέους αμέσως μετά την αποφοίτησή του από το πανεπιστήμιο, περιγράφει την εμπειρία της πολιτικής συμμετοχής ως «γεμάτη νόημα», ανυπομονώντας να συμμετάσχει.

Τι κάνατε στο πάνελ;

Τοποθετήθηκα τυχαία στα πάνελ που ασχολούνταν με την κλιματική αλλαγή και την υγεία. Από την έναρξη της διάσκεψης, είχαμε την ευκαιρία να συμμετάσχουμε σε μια σειρά ενημερωτικών συζητήσεων με τεχνοκράτες της ΕΕ, ειδικούς και επιστήμονες των αντίστοιχων τομέων, ώστε να κατανοήσουμε την υφιστάμενη κατάσταση, τις προκλήσεις και τις μελλοντικές προοπτικές.

Στη συνέχεια πραγματοποιήθηκαν επιπρόσθετες συζητήσεις μεταξύ των πολιτών, κατά τις οποίες ανταλλάξαμε απόψεις και εμπειρίες σχετικά με το πώς αυτά τα ζητήματα επηρεάζουν την καθημερινότητά μας σε εθνικό και τοπικό επίπεδο. Μέσα από αυτές αναδείχθηκαν τομείς που θεωρήσαμε κρίσιμους για δράση, γεγονός που μας επέτρεψε να διαμορφώσουμε και να συντάξουμε σειρά προτάσεων πολιτικής προς τα θεσμικά όργανα της ΕΕ για πιθανή μελλοντική εφαρμογή.

Αν και η διαδικασία αυτή βρίσκεται σε εξέλιξη από το 2021, οι θετικές εντυπώσεις παραμένουν ακόμη νωπές.

Οι συναντήσεις πραγματοποιήθηκαν σε διαφορετικές τοποθεσίες, ανάλογα με τη θεματική ομάδα. Στη δική μου περίπτωση, αυτές ήταν το Στρασβούργο, το Νατόλιν της Πολωνίας, στο Κολέγιο της Ευρώπης, και τέλος οι Βρυξέλλες για την παρουσίαση των αποτελεσμάτων της δουλειάς μας.

Μέσα από αυτές τις διαδικασίες καταλήξαμε σε 44 επίσημες συστάσεις πολιτικής και περίπου 340 βασικές δράσεις, που καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα θεμάτων καθοριστικών για την πορεία της ΕΕ τα επόμενα χρόνια, όπως η μετανάστευση, η δημοκρατία, η κοινωνική πρόνοια, ο ψηφιακός μετασχηματισμός και άλλα.

Τι σήμαινε αυτή η εμπειρία για εσάς;

Καταρχάς, θεωρώ ότι η βασική αποστολή αυτών των πρωτοβουλιών είναι, αφενός, να καλλιεργήσουν τη σημασία της δημοκρατικής συμμετοχής στη συνείδηση των πολιτών και, αφετέρου, να ενισχύσουν το αίσθημα συνοχής και του ανήκειν στην ευρωπαϊκή κοινότητα.

Πολύ συχνά οι πολίτες της ΕΕ νιώθουν απομακρυσμένοι από την πολυπλοκότητα της ευρωπαϊκής διακυβέρνησης και των θεσμών της. Αν ρωτήσετε έναν τυχαίο Κύπριο ή Γερμανό πολίτη «τι κάνει η Ευρώπη για εσένα;», συχνά θα διαπιστώσετε έλλειψη ενημέρωσης, η οποία οδηγεί σε αποξένωση από τους θεσμούς.

Αυτές οι πρωτοβουλίες δημιουργούν ένα αίσθημα συλλογικότητας και κοινής ευθύνης για το μέλλον μας. Εξίσου ενδιαφέρον ήταν το γεγονός ότι η τυχαία επιλογή των συμμετεχόντων εξασφάλισε μια ιδιαίτερα πολυσυλλεκτική ομάδα ανθρώπων. Από νέους που μόλις είχαν αποφοιτήσει από το λύκειο μέχρι ηλικιωμένους πολίτες, που συνιστούσαν μια μικρογραφία της ευρωπαϊκής κοινωνίας.

Ανάμεσα στους συμμετέχοντες υπήρχαν άνθρωποι που δεν είχαν ποτέ στο παρελθόν τη δυνατότητα να εμπλακούν σε τέτοιου είδους διαδικασίες και ξαφνικά βρέθηκαν στην «καρδιά» των θεσμών λήψης αποφάσεων που επηρεάζουν άμεσα ή έμμεσα τη ζωή τους.

Το γεγονός ότι είχαμε την ευκαιρία να βρεθούμε στις ίδιες αίθουσες ολομέλειας όπου συνεδριάζουν οι ευρωβουλευτές μού θύμισε, κατά κάποιο τρόπο, την αθηναϊκή άμεση δημοκρατία.

Ο αντίκτυπος αυτών των συναντήσεων στους συμμετέχοντες ήταν βαθύς. Δημιουργήθηκαν σχέσεις, φιλίες και δεσμοί, ενώ ταυτόχρονα γεννήθηκαν ελπίδα και αισιοδοξία για το μέλλον της Ένωσης. Θυμάμαι χαρακτηριστικά ηλικιωμένους συμμετέχοντες να βγαίνουν δακρυσμένοι από τις αίθουσες, νιώθοντας ότι είχαν συνεισφέρει σε κάτι μεγαλύτερο από τους ίδιους.

Θεωρείτε ότι η διαδικασία είχε αντίκτυπο;

Απολύτως. Το σημαντικότερο είναι ότι οι προτάσεις πολιτικής που καταθέσαμε λήφθηκαν σοβαρά υπόψη. Για παράδειγμα, είχαμε ζητήσει τη δημιουργία μιας διαδικτυακής πλατφόρμας όπου και οι 800 συμμετέχοντες θα μπορούσαν να συνεχίσουν τον διάλογο και να διατηρήσουν τις επαφές τους. Οι διοργανωτές υλοποίησαν αυτή την ιδέα με επιτυχία.

Μέχρι και σήμερα συνεχίζουμε να επικοινωνούμε και να αναζητούμε τρόπους διάχυσης της εμπειρίας μας μέσα από τα προσωπικά και κοινωνικά μας δίκτυα.

Πώς μεταφέρετε αυτή την εμπειρία πίσω στην Κύπρο;

Εργάζομαι ως σύμβουλος σε ιδιωτικό σχολείο στην Κύπρο. Η διεύθυνση του σχολείου αποφάσισε να αξιοποιήσει αυτή την ιδέα μέσα από ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα προσομοίωσης, το οποίο δίνει στους μαθητές τη δυνατότητα να εξοικειωθούν με την έννοια της πολιτικής ένωσης, τους ευρωπαϊκούς θεσμούς, τη διαδικασία χάραξης πολιτικής, την πολιτειακή συμμετοχή και την ενεργό πολιτότητα.

Παράλληλα, έχω ακούσει αντίστοιχες ιστορίες από άλλους συμμετέχοντες, οι οποίοι, με τον δικό τους τρόπο, προσπάθησαν να μεταφέρουν την εμπειρία στα δικά τους κοινωνικά περιβάλλοντα.

Διαπιστώσατε μεταξύ σας ότι έχετε περισσότερα κοινά προβλήματα ή διαφορές;

Προς έκπληξή μας διαπιστώσαμε πως πολλά από τα προβλήματα ήταν κοινά, ενώ άλλα όχι. Ιδιαίτερα στις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου και σε ζητήματα που σχετίζονται με την απασχόληση.

Συνειδητοποιήσαμε ότι η Ευρώπη βιώνει ένα φαινόμενο ενδοευρωπαϊκής διαρροής εγκεφάλων. Λόγω χαμηλότερων μισθών και απολαβών, νέοι από την Ισπανία, την Ιταλία, την Κύπρο και την Ελλάδα εγκαταλείπουν τις χώρες τους αναζητώντας καλύτερες ευκαιρίες στην κεντρική και βόρεια Ευρώπη.

Το γεγονός ότι τα κράτη επενδύουν στην εκπαίδευση και κατάρτιση των νέων για να τους χάσουν αργότερα ήταν ένα από τα ζητήματα που τέθηκαν στις συζητήσεις μας.

Ποια ήταν η πιο δύσκολη συζήτηση στην οποία συμμετείχατε;

Οφείλω να παραδεχθώ ότι η συζήτηση για την κλιματική αλλαγή ήταν ιδιαίτερα απαιτητική, καθώς συνδέεται άμεσα με τον ενεργειακό τομέα και τη δυνατότητα των βιομηχανιών ορυκτών καυσίμων να επηρεάζουν πολιτικές και διαδικασίες λήψης αποφάσεων στην ΕΕ.

Σε κοινωνικό επίπεδο, έχω την αίσθηση ότι δεν έχουμε ακόμη αντιληφθεί πλήρως την έκταση και την ταχύτητα των επιπτώσεων που πλησιάζουν και οι οποίες θα αλλάξουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται και λειτουργούν οι κοινωνίες μας.

Η επιρροή των βιομηχανιών ορυκτών καυσίμων έχει δημιουργήσει εδώ και χρόνια ψευδή διλήμματα στο δημόσιο διάλογο, παρουσιάζοντας την περιβαλλοντική προστασία και την οικονομική ανάπτυξη ως δύο αντικρουόμενες δυνάμεις. Ωστόσο, οι αρνητικές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής είναι αυτές που θα ασκήσουν τις μεγαλύτερες πιέσεις στις οικονομίες στο άμεσο μέλλον.

Συμμετείχατε σε δύο θεματικές που επηρεάζονται έντονα από την παραπληροφόρηση. Πώς αντιμετωπίστηκε αυτό;

Νομίζω ότι αυτό που βοήθησε σημαντικά ήταν η δυνατότητα που είχαμε να συζητούμε με ειδικούς και επιστήμονες, οι οποίοι παρουσίαζαν πρωτογενή δεδομένα και πληροφορίες που δεν συνδέονταν με κάποια πολιτική ατζέντα.

Φυσικά, οι συμμετέχοντες παρέμεναν ελεύθεροι να επιλέξουν πόσο ανοιχτόμυαλοι θα ήταν. Σε γενικές γραμμές, οι περισσότεροι ήταν δεκτικοί, αν και ορισμένοι παρέμεναν πιο επιφυλακτικοί.

Το κατανοώ, διότι κάθε περιοχή επηρεάζεται διαφορετικά. Τα προβλήματα έχουν πάντοτε τοπική διάσταση και συγκεκριμένο πλαίσιο, γι’ αυτό και οι προτεραιότητες διαφέρουν σημαντικά από τόπο σε τόπο.

Ήταν όμως ιδιαίτερα ενδιαφέρον να βλέπουμε πώς συνδέονται τα διαφορετικά κομμάτια του παζλ και πώς τα ίδια ζητήματα βιώνονται και αντιμετωπίζονται διαφορετικά από κάθε άτομο.

Η εμπειρία αυτή ενίσχυσε τη θετική σας εικόνα για την ΕΕ. Είδατε πιο σκεπτικιστές ανθρώπους να αλλάζουν άποψη;

Αναμφίβολα. Θα έλεγα ότι για τη μεγάλη πλειονότητα των συμμετεχόντων η εμπειρία ήταν εξαιρετικά θετική.

Φύγαμε από αυτά τα πάνελ με μια κοινή κατανόηση των ζητημάτων που συζητήσαμε και με ένα αίσθημα ευθύνης απέναντί τους. Το αίσθημα του ανήκειν έγινε πολύ πιο έντονο και προσωπικό.

Οι πολίτες αισθάνθηκαν ότι η διαδικασία τους αφορούσε πραγματικά και ότι είχαν ενεργό ρόλο σε αυτήν, καθώς ήταν πρωτίστως μια διαδικασία καθοδηγούμενη από τους ίδιους τους πολίτες.

Οι διοργανωτές παρείχαν τα εργαλεία και το πλαίσιο, αλλά δεν υπαγόρευσαν το περιεχόμενο ούτε καθοδήγησαν τα συμπεράσματά μας.

Ίσως για πρώτη φορά κάποιοι άνθρωποι ένιωσαν ότι η φωνή τους ακούστηκε πραγματικά μέσα στις κοινότητές τους και ότι οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι δεν είναι απρόσωπες και απομακρυσμένες φιγούρες πίσω από κοστούμια και γραβάτες.

Επηρεάστηκε ο τρόπος που βλέπετε τη χάραξη πολιτικής σε εθνικό επίπεδο;

Μία ιδέα που αναδείχθηκε ήταν η δημιουργία αντίστοιχων πάνελ σε εθνικό επίπεδο.

Θα έλεγα ότι μία από τις λανθασμένες αντιλήψεις που κληθήκαμε να αποδομήσουμε ήταν η πεποίθηση ότι η ΕΕ ευθύνεται για όλα τα εθνικά προβλήματα, ενώ στην πραγματικότητα τα περισσότερα από αυτά δεν εμπίπτουν στις αρμοδιότητές της Κομισιόν.

Τι θα λέγατε σε κάποιον που μπορεί να επιλεγεί τυχαία στο μέλλον για το επόμενο Πάνελ Πολιτών;

Χωρίς δεύτερη σκέψη, θα του έλεγα να εκμεταλλευτεί την ευκαιρία και να συμμετάσχει.

Πρόκειται για μια εμπειρία που πιθανότατα έρχεται μία φορά στη ζωή που μπορεί πραγματικά να σου αλλάξει τον τρόπο που βλέπεις τα πράγματα.

Ίσως κάποιες στιγμές η διαδικασία να φανεί απαιτητική, ωστόσο οι υπόλοιποι Ευρωπαίοι πολίτες και οι διοργανωτές θα βρίσκονται εκεί για να σου προσφέρουν τα εργαλεία και τη στήριξη που χρειάζεσαι ώστε να συμμετάσχεις ουσιαστικά.

Υπάρχει κάποια στιγμή από τις συνεδριάσεις της ολομέλειας που ξεχώρισε;

Στην τελική ολομέλεια, ένας συμμετέχων σηκώθηκε και έθεσε ένα ιδιαίτερα καίριο και προκλητικό ερώτημα: «Μπορούμε να μάθουμε πόσο κόστισε αυτή η διοργάνωση στους φορολογούμενους;»

Πράγματι, η πρωτοβουλία αυτή αποτέλεσε μια σημαντική επένδυση από πλευράς των ευρωπαϊκών θεσμών. Ωστόσο, η απάντηση ενός άλλου συμμετέχοντα ήταν εξίσου ενδιαφέρουσα.

Όπως είπε, «η δημοκρατία δεν είναι ο πιο εύκολος δρόμος. Είναι πιθανότατα ο πιο περίπλοκος και δαπανηρός από όλους, αλλά ταυτόχρονα και ο πιο πολύτιμος».

Και έτσι γεννάται το ερώτημα: αν δεν επενδύσουμε στη δημοκρατία, τότε πού αλλού θα επενδύσουμε;