«Πρώτα τα ψαρεύουν, μετά τα πετούν στη θάλασσα» - Νέα μελέτη των Oceana και EJF αποκαλύπτει τα σοβαρά κενά στους ελέγχους της αλιείας

Παρά τους ευρωπαϊκούς κανόνες που ισχύουν από το 2019, μεγάλες ποσότητες ανεπιθύμητων αλιευμάτων εξακολουθούν να απορρίπτονται στη θάλασσα, συχνά χωρίς να καταγράφονται, σύμφωνα με νέα μελέτη που ετοίμασαν από κοινού η Oceana και το Environmental Justice Foundation (EJF), δύο κορυφαίες διεθνείς μη κυβερνητικές οργανώσεις, που δρουν για την προστασία των θαλάσσιων οικοσυστημάτων, την καταπολέμηση της υπεραλίευσης και την προώθηση βιώσιμων πολιτικών για τους ωκεανούς. Αυτό έχει συνέπειες στη βιωσιμότητα των ιχθυαποθεμάτων, την αξιοπιστία των επιστημονικών δεδομένων και στους αλιείς που τηρούν τους κανόνες, αναφέρει σε συνέντευξή του στον «Π» ο Javier López, διευθυντής Εκστρατειών για τη Βιώσιμη Αλιεία της Oceana στην Ευρώπη. Αντίστοιχα προβλήματα αντιμετωπίζει και η αλιεία με μηχανότρατες βυθού στη Μεσόγειο, όπως στην Κύπρο, κυρίως λόγω της αλίευσης νεαρών ψαριών.

Η μελέτη παρουσιάζει συγκεκριμένες λύσεις, όπως η στήριξη των αλιέων για την αποφυγή ανεπιθύμητων αλιευμάτων, η χρήση νέων τεχνολογιών για την παρακολούθηση της αλιευτικής δραστηριότητας και η ενίσχυση της διαφάνειας και των ελέγχων. «Η Κύπρος θα πρέπει να αξιοποιήσει την εμπειρία από το πιλοτικό πρόγραμμα ηλεκτρονικής παρακολούθησης εξ αποστάσεως (REM) του Τμήματος Αλιείας και Θαλασσίων Ερευνών και να αναπτύξει ένα διαφανές εθνικό σχέδιο, με βάση την αξιολόγηση των κινδύνων», σημειώνει Javier López.

Η δημοσίευση της μελέτης έρχεται σε μια κρίσιμη συγκυρία για το μέλλον της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής (ΚΑΠ) της ΕΕ, καθώς τον περασμένο μήνα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε το  «Όραμα 2040 για την αλιεία και την υδατοκαλλιέργεια».

Η υποχρέωση εκφόρτωσης ισχύει πλήρως από το 2019. Πέντε και πλέον χρόνια μετά, ποιο είναι το βασικό συμπέρασμα της έρευνάς σας; Γιατί η εφαρμογή της παραμένει προβληματική;

Το βασικό συμπέρασμα της έρευνάς μας είναι ότι η υποχρέωση εκφόρτωσης παραμένει αναγκαία, αλλά μέχρι σήμερα δεν έχει αποδώσει τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Δεν έχει καταγραφεί σαφής μείωση της πρακτικής απόρριψης ψαριών στη θάλασσα μετά την αλίευσή τους, ενώ η υιοθέτηση πιο επιλεκτικών αλιευτικών μεθόδων παραμένει περιορισμένη. Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι η έλλειψη αξιόπιστων στοιχείων για τα ψάρια που αλιεύονται, διατηρούνται στα σκάφη, απελευθερώνονται ή εκφορτώνονται. Η υποχρέωση εκφόρτωσης συχνά αντιμετωπίζεται ως κανόνας διαχείρισης των αλιευμάτων μετά την αλίευσή τους, ενώ βασικός της στόχος είναι η αποφυγή ανεπιθύμητων αλιευμάτων εξαρχής.

Ποιες είναι οι συνέπειες;

Όταν ψάρια που θα έπρεπε να καταγράφονται απορρίπτονται παράνομα στη θάλασσα ή δηλώνονται σε μικρότερες ποσότητες, τα επίσημα στοιχεία δεν αποτυπώνουν την πραγματική έκταση της αλιευτικής θνησιμότητας. Αυτό υπονομεύει την αξιοπιστία των επιστημονικών εκτιμήσεων και δυσχεραίνει τη βιώσιμη διαχείριση των ιχθυαποθεμάτων. Επιπλέον, η απόρριψη ψαριών στη θάλασσα, συχνά νεκρών ή με ελάχιστες πιθανότητες επιβίωσης, συνιστά σοβαρή σπατάλη θαλάσσιων πόρων, χωρίς κανένα όφελος για την επισιτιστική ασφάλεια ή την οικονομία. Πρόκειται για μια πρακτική που δύσκολα μπορεί να δικαιολογηθεί, ιδιαίτερα όταν η παραγωγή της ΕΕ καλύπτει μόλις το 38% περίπου των αλιευτικών προϊόντων που καταναλώνονται στην Ευρώπη.

Από την Ιρλανδία μέχρι τη Μεσόγειο

Πόσο εκτεταμένο θεωρείτε ότι είναι το φαινόμενο σήμερα στην ΕΕ και ποιες αλιευτικές περιοχές παρουσιάζουν τα μεγαλύτερα προβλήματα συμμόρφωσης;

Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία για να εκτιμηθεί με αξιοπιστία η έκταση της μη συμμόρφωσης στην ΕΕ, γεγονός που αποτελεί από μόνο του σημαντικό πρόβλημα. Οι έλεγχοι της Ευρωπαϊκής Επιτροπής επισημαίνουν τον σοβαρό κίνδυνο παράνομων και μη καταγεγραμμένων απορρίψεων ψαριών στη θάλασσα. Ο μικρός αριθμός παραβάσεων που εντοπίζονται δεν σημαίνει απαραίτητα ότι τηρούνται οι κανόνες, καθώς τέτοιες πρακτικές σπάνια διαπιστώνονται κατά τις συνήθεις επιθεωρήσεις. Οι μεγαλύτερες δυσκολίες παρατηρούνται στην αλιεία βυθού, όπου συχνά αλιεύονται μαζί διαφορετικά είδη ψαριών. Ιδιαίτερα ανησυχητικά είναι τα στοιχεία για τις ποσότητες εγκλεφίνου (haddock) που απορρίπτονται στη Θάλασσα της Ιρλανδίας και ευρωπαϊκής χωματίδας (plaice) στην ανατολική Μάγχη. Αντίστοιχα προβλήματα αντιμετωπίζει και η αλιεία με μηχανότρατες βυθού στη Μεσόγειο, κυρίως λόγω της αλίευσης νεαρών ψαριών.

Υποστηρίζετε ότι δεν χρειάζεται αλλαγή της νομοθεσίας, αλλά καλύτερη εφαρμογή της. Πού εντοπίζετε το μεγαλύτερο κενό; Στους ελέγχους, στις κυρώσεις ή στην πολιτική βούληση;

Και οι τρεις παράγοντες συνδέονται μεταξύ τους. Ωστόσο, η σημαντικότερη άμεση αδυναμία εντοπίζεται στην παρακολούθηση της αλιευτικής δραστηριότητας. Οι επιθεωρήσεις στη θάλασσα επιτρέπουν τον έλεγχο της αλιευτικής δραστηριότητας μόνο για περιορισμένο διάστημα, ενώ οι έλεγχοι κατά την εκφόρτωση δεν μπορούν να αποκαλύψουν τι συνέβη στη διάρκεια του αλιευτικού ταξιδιού. Χωρίς επαρκή αποδεικτικά στοιχεία, είναι δύσκολο να διερευνηθούν οι παραβάσεις και να επιβληθούν κυρώσεις. Ακόμη και οι αυστηρότερες κυρώσεις έχουν περιορισμένη αποτελεσματικότητα όταν η πιθανότητα εντοπισμού μιας παράβασης είναι ελάχιστη. Απαιτείται, επομένως, πολιτική βούληση για επενδύσεις σε συστήματα παρακολούθησης, διάθεση επαρκών πόρων για την εφαρμογή της νομοθεσίας και συνεπή αντιμετώπιση των περιπτώσεων στις οποίες διαπιστώνεται μη συμμόρφωση.

Πώς μπορεί να επιτευχθεί ισορροπία ανάμεσα στην προστασία των ιχθυαποθεμάτων και στη βιωσιμότητα των επαγγελματιών αλιέων;

Οι δύο στόχοι είναι αλληλένδετοι, καθώς τα υγιή ιχθυαποθέματα αποτελούν προϋπόθεση για την οικονομική βιωσιμότητα της αλιείας. Για να περιοριστεί το κόστος της μετάβασης, χρειάζεται στήριξη των αλιέων στην αποφυγή ανεπιθύμητων συλλήψεων, με επιλεκτικά αλιευτικά εργαλεία, κατάλληλα δίχτυα, πληροφορίες σε πραγματικό χρόνο και προσωρινούς περιορισμούς αλιείας σε συγκεκριμένες περιοχές. Απαραίτητη είναι, επίσης, η τεχνική υποστήριξη και η στοχευμένη δημόσια χρηματοδότηση για την υιοθέτηση αποδεδειγμένα αποτελεσματικών λύσεων.

Η Κύπρος

Η Κύπρος είναι μια μικρή μεσογειακή χώρα με κυρίως παράκτια αλιεία. Υπάρχουν ειδικές προκλήσεις για κράτη αυτού του μεγέθους όσον αφορά την εφαρμογή της υποχρέωσης εκφόρτωσης;

Περίπου το 95% των κυπριακών αλιευτικών σκαφών έχουν μήκος μικρότερο από 12 μέτρα, γεγονός που περιορίζει τον διαθέσιμο χώρο για τη διαλογή και την αποθήκευση ανεπιθύμητων αλιευμάτων και αυξάνει αναλογικά το κόστος παρακολούθησης. Η μεγάλη ποικιλία ειδών που αλιεύονται στην Κύπρο δυσκολεύει επίσης την αναγνώριση και καταγραφή τους, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για ψάρια μικρότερα του επιτρεπόμενου μεγέθους. Πρόσθετη πρόκληση αποτελεί η παρακολούθηση του μεγάλου αριθμού μικρών σκαφών. Ωστόσο, το μικρό μέγεθος της χώρας προσφέρει δυνατότητες στενής συνεργασίας μεταξύ αρχών, επιστημόνων και αλιέων για την εφαρμογή λύσεων προσαρμοσμένων στις τοπικές συνθήκες. Οι απαιτήσεις θα πρέπει να είναι ανάλογες με το μέγεθος των σκαφών, τα αλιευτικά εργαλεία και τους σχετικούς κινδύνους.

Τεχνολογίες ελέγχου

Η μελέτη προτείνει νέες τεχνολογίες παρακολούθησης. Σε ποιες τεχνολογίες αναφέρεστε συγκεκριμένα;

Για μεγάλο μέρος του ευρωπαϊκού αλιευτικού στόλου, ιδιαίτερα για τα σκάφη με υψηλό κίνδυνο μη συμμόρφωσης, βασικό εργαλείο είναι η ηλεκτρονική παρακολούθηση εξ αποστάσεως (REM). Η τεχνολογία αυτή συνδυάζει κάμερες, δεδομένα για τη θέση των σκαφών και αισθητήρες στα αλιευτικά εργαλεία, επιτρέποντας την αξιόπιστη καταγραφή της αλιευτικής δραστηριότητας και της διαχείρισης των αλιευμάτων. Από τον Ιανουάριο του 2028, η χρήση της θα είναι υποχρεωτική για τα αλιευτικά σκάφη της ΕΕ μήκους 18 μέτρων και άνω, που θεωρούνται υψηλού κινδύνου.

Στην Κύπρο, όπου τα περισσότερα αλιευτικά σκάφη είναι μικρά και δραστηριοποιούνται κοντά στις ακτές, χρειάζεται μια πιο πρακτική προσέγγιση. Η εγκατάσταση καμερών και αισθητήρων σε κάθε σκάφος θα ήταν δαπανηρή και συχνά δύσκολη. Για μεγάλο μέρος του στόλου, καταλληλότερες λύσεις θα μπορούσαν να είναι οι ψηφιακές εφαρμογές καταγραφής αλιευμάτων, η επιτήρηση των παράκτιων περιοχών, οι στοχευμένοι έλεγχοι και η χρήση drones. Παρότι τα drones δεν μπορούν να καταγράφουν όλα όσα συμβαίνουν πάνω στα σκάφη, μπορούν να βοηθήσουν στον εντοπισμό πιθανών απορρίψεων ψαριών στη θάλασσα και στην καλύτερη στόχευση των ελέγχων.

Κοινή Αλιευτική Πολιτική

Ποιο μήνυμα στέλνει η μελέτη σας στη συζήτηση που έχει ανοίξει για πιθανή αναθεώρηση της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής;

Η ανεπαρκής εφαρμογή ενός κανόνα δεν αποτελεί λόγο για την αποδυνάμωσή του. Αντίθετα, αναδεικνύει την ανάγκη για αυστηρότερους ελέγχους και ουσιαστική συμμόρφωση. Η υποχρέωση εκφόρτωσης εξακολουθεί να υπηρετεί κρίσιμους στόχους: τον περιορισμό της σπατάλης, την ενίσχυση της επιλεκτικής αλιείας και την αξιόπιστη καταγραφή της αλιευτικής θνησιμότητας. Η Κοινή Αλιευτική Πολιτική διαθέτει ήδη τα απαραίτητα εργαλεία. Αυτό που λείπει είναι η αποτελεσματική εφαρμογή τους, μέσα από πιο επιλεκτικές αλιευτικές πρακτικές, καλύτερη καταγραφή των αλιευμάτων, ηλεκτρονική παρακολούθηση και αξιόπιστους ελέγχους. Η αναθεώρηση του βασικού κανονισμού θα μπορούσε να οδηγήσει σε χρόνια πολιτικών διαβουλεύσεων, αφήνοντας άλυτα τα πραγματικά προβλήματα. Η Ευρώπη χρειάζεται αποτελεσματική εφαρμογή των κανόνων και ουσιαστική λογοδοσία, όχι χαμηλότερες περιβαλλοντικές απαιτήσεις.

Αν η κατάσταση δεν αλλάξει τα επόμενα χρόνια, ποιες θα είναι οι συνέπειες για τα ευρωπαϊκά ιχθυαποθέματα;

Όταν ψάρια αλιεύονται και απορρίπτονται στη θάλασσα χωρίς να καταγράφονται, τα επίσημα στοιχεία δεν αποτυπώνουν την πραγματική έκταση της αλιείας και τις επιπτώσεις της στα ιχθυαποθέματα. Αυτό αυξάνει τον κίνδυνο υπεραλίευσης, καθυστερεί την ανάκαμψη των ιχθυαποθεμάτων και θέτει σε ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο τους ευάλωτους πληθυσμούς ψαριών. Μακροπρόθεσμα, οι συνέπειες θα είναι σοβαρές και για τους ίδιους τους αλιείς, με μικρότερες και λιγότερο προβλέψιμες ποσότητες αλιευμάτων, μειωμένα εισοδήματα και μεγαλύτερη εξάρτηση από τις εισαγωγές αλιευτικών προϊόντων. Παράλληλα, θα κλονιστεί η εμπιστοσύνη στην ικανότητα της ΕΕ να διαχειρίζεται αποτελεσματικά την αλιεία.