«Οι νέες μητέρες υποφέρουν σιωπηλά»: Έρευνα ΤΕΠΑΚ για την επιλόχεια ψυχική υγεία αποκαλύπτει σοβαρά κενά στη στήριξη των γυναικών

Στην Κύπρο, μια γυναίκα μπορεί να περάσει ολόκληρη την εγκυμοσύνη της, να γεννήσει και να επιστρέψει στο σπίτι με το μωρό της, χωρίς κανείς να ασχοληθεί με την ψυχική της υγεία. Κι αν αντιμετωπίζει δυσκολίες, είναι πολύ πιθανό αυτές να παραμείνουν αόρατες, εκτός εάν η ίδια τις αντιληφθεί και αποφασίσει να μιλήσει ή βρεθεί κάποιος επαγγελματίας υγείας να τη ρωτήσει.

Κι αυτό γιατί στη χώρα μας δεν εφαρμόζεται συστηματικός έλεγχος, δεν υπάρχει καθορισμένη διαδικασία παραπομπής ούτε οργανωμένο δίκτυο εξειδικευμένων υπηρεσιών περιγεννητικής ψυχικής υγείας. Αυτή την πραγματικότητα περιγράφει στον «Π» η Ιωάννα Παπαϊωάννου, μαία, νοσηλεύτρια και διδακτορική φοιτήτρια του ΤΕΠΑΚ, η οποία είναι η κύρια ερευνήτρια της πρώτης παγκύπριας μελέτης για τη μητρική ψυχική υγεία.

Άγχος και κατάθλιψη 

Τα ευρήματα της μελέτης αποτυπώνουν πόσο επιτακτική είναι η ανάγκη για οργανωμένη στήριξη. Από τις 474 μητέρες που συμμετείχαν στην έρευνα, κατά το πρώτο έτος μετά τον τοκετό, το 36,8% κατέγραψε βαθμολογία ενδεικτική πιθανής καταθλιπτικής συμπτωματολογίας, το 31,2% παρουσίασε μέτρια ή έντονη αγχώδη συμπτωματολογία και το 42,3% χαμηλή ψυχική ευεξία. Πρόκειται για αποτελέσματα ερωτηματολογίων αυτοαναφοράς, τα οποία δεν συνιστούν κλινική διάγνωση, αλλά αναδεικνύουν την ανάγκη περαιτέρω αξιολόγησης. Την ίδια ώρα, μόλις το 9,4% των συμμετεχουσών δήλωσε ότι λάμβανε επαγγελματική βοήθεια ή θεραπεία κατά την περίοδο της έρευνας.

Πίσω από τους αριθμούς αυτούς βρίσκονται γυναίκες που καλούνται να προσαρμοστούν στις απαιτήσεις της μητρότητας, αντιμετωπίζοντας συχνά δυσκολίες που δεν περιορίζονται στη φροντίδα ενός νεογέννητου. Η έρευνα του ΤΕΠΑΚ, που πραγματοποιείται στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου «Mind the Mum», φέρνει στο προσκήνιο όχι μόνο την ψυχική επιβάρυνση των νέων μητέρων, αλλά και τις εμπειρίες τους από τον τοκετό, τη σημασία της υποστήριξης από το οικογενειακό τους περιβάλλον και την ανάγκη οργανωμένων παρεμβάσεων.

Η μελέτη βασίστηκε σε ερωτηματολόγια που συμπλήρωσαν 474 μητέρες κατά το πρώτο έτος μετά τον τοκετό. Η πλειονότητα των συμμετεχουσών ήταν ηλικίας 31–40 ετών, το 93,4% είχε τριτοβάθμια εκπαίδευση και το 91,1% εργαζόταν. Τα χαρακτηριστικά αυτά πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά την ερμηνεία των αποτελεσμάτων, τα οποία δεν μπορούν να θεωρηθούν αυτομάτως αντιπροσωπευτικά όλων των νέων μητέρων στην Κύπρο.

Η βοήθεια δεν φτάνει σε όλες

Η απόσταση ανάμεσα στις ανάγκες που καταγράφει η έρευνα και στην επαγγελματική βοήθεια που δηλώνουν ότι λαμβάνουν οι μητέρες προκαλεί προβληματισμό. Το 36,8% συγκέντρωσε βαθμολογία στην κλίμακα επιλόχειας κατάθλιψης που υποδεικνύει υψηλή πιθανότητα καταθλιπτικής συμπτωματολογίας και ανάγκη περαιτέρω αξιολόγησης, ενώ ένα επιπλέον 18,2% παρουσίασε συμπτώματα ψυχολογικής δυσφορίας που ενδέχεται να προκαλούν ενόχληση.

Παράλληλα, το 11,5% των συμμετεχουσών ανέφερε ιστορικό διάγνωσης ψυχολογικής διαταραχής ή προβλήματος ψυχικής υγείας και το 6,6% διάγνωση κατά την περίοδο της έρευνας. Ωστόσο, μόλις 44 μητέρες, ποσοστό 9,4%, δήλωσαν ότι λάμβαναν τότε επαγγελματική βοήθεια ή θεραπεία. Τα ποσοστά δεν αφορούν απαραίτητα τις ίδιες γυναίκες και δεν επιτρέπουν να υπολογιστεί πόσες χρειάζονταν βοήθεια αλλά δεν την έλαβαν.

Εντούτοις, όπως επισημαίνει η Ιωάννα Παπαϊωάννου, τα δεδομένα υποδηλώνουν κενό στον εντοπισμό και στην υποστήριξη των μητέρων. Σύμφωνα με πρόσφατη ευρωπαϊκή καταγραφή, την οποία επικαλείται, στην Κύπρο δεν εφαρμόζεται συστηματικός έλεγχος της περιγεννητικής ψυχικής υγείας ούτε υπάρχει καθορισμένη διαδικασία παραπομπής.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας συστήνει την ανίχνευση καταθλιπτικής και αγχώδους συμπτωματολογίας με έγκυρα εργαλεία, σε συνδυασμό με υπηρεσίες υποστήριξης, ενώ οι βρετανικές κατευθυντήριες οδηγίες NICE προβλέπουν τακτική διερεύνηση της ψυχικής υγείας των γυναικών.

Στην Κύπρο, όμως, δεν υπάρχει οργανωμένο δίκτυο εξειδικευμένων υπηρεσιών περιγεννητικής ψυχικής υγείας. Όπως εξηγεί η ερευνήτρια, ο εντοπισμός των δυσκολιών εξαρτάται συχνά από το αν θα μιλήσει η ίδια η γυναίκα ή αν θα τη ρωτήσει ο επαγγελματίας που τη φροντίζει. Απουσιάζει, δηλαδή, ένας οργανωμένος μηχανισμός που να συνδέει τον έγκαιρο εντοπισμό με την κατάλληλη υποστήριξη.

Η εμπειρία του τοκετού

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα ευρήματα για την εμπειρία του τοκετού. Παρότι το 83% των συμμετεχουσών δήλωσε συνολικά ικανοποιημένο, το 63% ανέφερε ότι δεν είχε επαρκή ενημέρωση κατά τη διάρκειά του και το 65% κατέγραψε ανεπαρκή επικοινωνία με τους επαγγελματίες υγείας. Παράλληλα, το 49% περιέγραψε τον τοκετό ως επώδυνη εμπειρία.

Η εικόνα συμπληρώνεται από ένα ακόμη εύρημα, καθώς το 39,1% των μητέρων ανέφερε ότι υπήρξε διαχωρισμός από το νεογνό μετά τον τοκετό. Η παρουσίαση δεν προσδιορίζει τους λόγους ή τη διάρκεια του διαχωρισμού, επομένως το στοιχείο δεν μπορεί από μόνο του να αξιολογηθεί ως αρνητική πρακτική.

Η έρευνα καταγράφει, επίσης, ότι το 30% των γυναικών γέννησε με κολπικό τοκετό και το 18,4% με υποβοηθούμενο κολπικό τοκετό. Το 21,3% υποβλήθηκε σε επείγουσα καισαρική, το 26,4% σε προγραμματισμένη καισαρική για ιατρικούς λόγους και το 3,8% σε προγραμματισμένη καισαρική κατ' επιλογήν.

Επιστρέφοντας στη φαινομενική αντίφαση ανάμεσα στην υψηλή συνολική ικανοποίηση και στις επιμέρους αρνητικές αξιολογήσεις, η Παπαϊωάννου εξηγεί ότι η συνολική ικανοποίηση μπορεί να αντανακλά κυρίως την ανακούφιση για την ασφαλή έκβαση, ότι δηλαδή η μητέρα και το μωρό είναι καλά. Όταν, όμως, οι γυναίκες αξιολογούν συγκεκριμένες πτυχές της φροντίδας, η εικόνα διαφοροποιείται.

Τα αποτελέσματα, όπως διευκρινίζει, δεν επιτρέπουν μια συνολική κρίση για την ποιότητα της μαιευτικής φροντίδας στην Κύπρο. Αναδεικνύουν, ωστόσο, περιθώρια βελτίωσης στην ενημέρωση και στην επικοινωνία με τις γυναίκες.

Η σημασία της εμπειρίας του τοκετού δεν περιορίζεται στην ημέρα της γέννησης. Στη μελέτη καταγράφηκε ότι όσο μεγαλύτερη ήταν η ικανοποίηση των γυναικών από τον τοκετό, τόσο λιγότερα καταθλιπτικά συμπτώματα ανέφεραν στη συνέχεια. Πρόκειται για συσχέτιση και όχι για απόδειξη σχέσης αιτίου και αποτελέσματος.

Ποιες δυσκολεύονται περισσότερο

Η έρευνα εξέτασε, επίσης, τους παράγοντες που συνδέονται με την ψυχική υγεία των μητέρων, αναδεικνύοντας ομάδες γυναικών που φαίνεται να αντιμετωπίζουν μεγαλύτερη ψυχολογική επιβάρυνση.

Την εντονότερη καταθλιπτική συμπτωματολογία παρουσίασαν οι γυναίκες με προηγούμενο ιστορικό προβλημάτων ψυχικής υγείας. Η μέση βαθμολογία τους στην αντίστοιχη κλίμακα ήταν 14,8, έναντι 9,4 στις γυναίκες χωρίς τέτοιο ιστορικό. Το όριο που υποδεικνύει υψηλή πιθανότητα κατάθλιψης είναι το 13, γεγονός που αναδεικνύει τη σημασία της έγκαιρης αναγνώρισης των αναγκών αυτής της ομάδας.

Υψηλότερη καταθλιπτική συμπτωματολογία καταγράφηκε, επίσης, στις γυναίκες που έγιναν μητέρες για πρώτη φορά, στις νεότερες σε ηλικία, σε όσες βρίσκονταν σε δυσμενέστερη οικονομική κατάσταση και σε εκείνες που είχαν χαμηλότερη αυτοπεποίθηση στον θηλασμό. Μικρότερες, αλλά στατιστικά σημαντικές, διαφορές παρατηρήθηκαν σε γυναίκες που αντιμετώπισαν επιπλοκές ή γέννησαν με καισαρική τομή.

Ο θηλασμός αποτελεί ακόμη μία σημαντική πτυχή της εμπειρίας των νέων μητέρων. Από τις συμμετέχουσες που απάντησαν στη σχετική ερώτηση, το 57,8% ανέφερε δυσκολίες με τον θηλασμό. Επιπλέον, από τις 394 γυναίκες που αξιολογήθηκαν στην κλίμακα αυτοπεποίθησης στον θηλασμό, το 28,2% κατέγραψε χαμηλή αυτοπεποίθηση.

Η μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση στον θηλασμό συσχετίστηκε με καλύτερες εκβάσεις ψυχικής υγείας. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο θηλασμός από μόνος του προστατεύει από την κατάθλιψη ή ότι η επιλογή διαφορετικού τρόπου σίτισης προκαλεί ψυχική επιβάρυνση.

Εξίσου σημαντικό είναι ότι η αγχώδης και η καταθλιπτική συμπτωματολογία εμφανίστηκαν στενά συνδεδεμένες μεταξύ τους. Καθώς πρόκειται για συγχρονική μελέτη, τα ευρήματα καταγράφουν συσχετίσεις και όχι αποδεδειγμένες σχέσεις αιτίας και αποτελέσματος.

Ο σύντροφος και η οικογένεια

Μέσα στα ανησυχητικά ευρήματα αναδεικνύεται και μια σημαντική διάσταση που αφορά τον ρόλο του περιβάλλοντος της μητέρας. Το 80% των γυναικών ανέφερε υψηλή υποστήριξη από τον σύντροφό τους, το 75,7% από την οικογένεια και το 57,4% από τους φίλους.

Η υποστήριξη του συντρόφου παρουσίασε την ισχυρότερη συσχέτιση με χαμηλότερη καταθλιπτική συμπτωματολογία και καλύτερη ψυχική ευεξία. Ακολούθησε η υποστήριξη της οικογένειας και, σε μικρότερο βαθμό, εκείνη των φίλων.

Η Παπαϊωάννου επισημαίνει, επίσης, ότι οι προσαρμοστικοί τρόποι αντιμετώπισης των δυσκολιών, όπως η θετική επαναπλαισίωση και ο σχεδιασμός, συνδέθηκαν με καλύτερη ψυχική υγεία. Τα αποτελέσματα αναδεικνύουν τη σημασία του υποστηρικτικού περιβάλλοντος κατά τη μετάβαση στη μητρότητα, χωρίς αυτό να υποκαθιστά την ανάγκη επαγγελματικής φροντίδας όταν απαιτείται.

Τρία μέτρα για να αλλάξει η εικόνα

Η ερευνήτρια δεν περιορίζεται στην παρουσίαση των δυσκολιών, αλλά προτείνει τρεις συγκεκριμένες παρεμβάσεις για τη βελτίωση της περιγεννητικής ψυχικής υγείας στην Κύπρο.

Πρώτη είναι η καθιέρωση ελέγχου ρουτίνας κατά την περιγεννητική περίοδο, με έγκυρα εργαλεία ανίχνευσης καταθλιπτικής και αγχώδους συμπτωματολογίας από μαίες, νοσηλευτές και γιατρούς.

Δεύτερη είναι η δημιουργία σαφούς διαδικασίας παραπομπής και εξειδικευμένων υπηρεσιών, ώστε οι γυναίκες που εντοπίζονται με δυσκολίες να λαμβάνουν έγκαιρα την κατάλληλη βοήθεια, με ιδιαίτερη μέριμνα για όσες έχουν ιστορικό προβλημάτων ψυχικής υγείας.

Τρίτη παρέμβαση είναι η εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας στην ενημέρωση και στην επικοινωνία με τις γυναίκες κατά τον τοκετό, καθώς σχεδόν δύο στις τρεις συμμετέχουσες ανέφεραν ελλείψεις στους συγκεκριμένους τομείς.

Μέχρι τη στιγμή που παραχωρήθηκαν οι απαντήσεις στον «Π», τα αποτελέσματα της έρευνας δεν είχαν ακόμη κοινοποιηθεί στους αρμόδιους φορείς και, συνεπώς, δεν υπήρχε ανταπόκριση ή δέσμευση για λήψη μέτρων.

Παράλληλα, μέσω του ευρωπαϊκού έργου «Mind the Mum» αναπτύσσεται σε πιλοτική φάση δωρεάν πρόγραμμα ενδυνάμωσης και προετοιμασίας για μέλλουσες μητέρες, με συναντήσεις σε όλη την Κύπρο, σε συνεργασία του ΤΕΠΑΚ με την οργάνωση Birth Forward. Στόχος η ενίσχυση της ψυχολογικής προετοιμασίας των γυναικών και η παροχή εργαλείων υποστήριξης κατά την περιγεννητική περίοδο. Μετά την ολοκλήρωση της πιλοτικής φάσης, επιδίωξη είναι το πρόγραμμα να μπορεί να αξιοποιηθεί από επαγγελματίες περιγεννητικής και ψυχικής υγείας σε ολόκληρη την Κύπρο.