Η Κύπρος πρέπει να επενδύσει στο μέλλον της

Η αναβάθμιση της Κύπρου στην πιστοληπτική κατηγορία «Α» αποτελεί σημαντικό επίτευγμα. Αντανακλά την ισχυρή οικονομική ανάπτυξη, τα συνεχή δημοσιονομικά πλεονάσματα και την ταχεία μείωση του δημόσιου χρέους. Το 2025 η Κύπρος κατέγραψε δημοσιονομικό πλεόνασμα €1,24 δισ., που αντιστοιχεί στο 3,4% του ΑΕΠ, ενώ το δημόσιο χρέος υποχώρησε περίπου στο 55% του ΑΕΠ. Ο προϋπολογισμός του 2027 προβλέπει πλεόνασμα 4% του ΑΕΠ. Η αποκατάσταση της δημοσιονομικής αξιοπιστίας μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2013 ήταν απαραίτητη. Όμως η επιτυχία δημιουργεί ένα νέο ερώτημα. Έχοντας εξυγιάνει τα δημόσια οικονομικά της, αξιοποιεί η Κύπρος επαρκώς τη χρηματοοικονομική της ισχύ για να αντιμετωπίσει τις διαρθρωτικές αδυναμίες της οικονομίας της; Πουθενά αλλού αυτό δεν είναι τόσο σημαντικό όσο στην ενέργεια και το νερό. Παραδοσιακά αντιμετωπίζονται ως δύο ξεχωριστοί τομείς, αλλά γίνονται ολοένα και περισσότερο αλληλεξαρτώμενοι. Η Κύπρος έχει ένα ηλεκτρικό σύστημα που χρειάζεται ουσιαστικό εκσυγχρονισμό, την ίδια στιγμή που η ξηρασία και η άνοδος της θερμοκρασίας καθιστούν την υδροδότηση ολοένα και περισσότερο εξαρτημένη από την ενεργοβόρα αφαλάτωση. Η ενεργειακή ασφάλεια, η ασφάλεια υδροδότησης και η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή πρέπει, επομένως, να αποτελέσουν μέρη της ίδιας μακροπρόθεσμης εθνικής στρατηγικής.

Σε σημείο καμπής

Χωρίς να εγκαταλείπεται η δημοσιονομική πειθαρχία, η μεγιστοποίηση των δημοσιονομικών πλεονασμάτων και η όσο το δυνατόν ταχύτερη μείωση του χρέους δεν πρέπει να αποτελούν αυτοσκοπό. Το δημοσιονομικό συμβούλιο προσεγγίζει το θέμα από διαφορετική κατεύθυνση. Στην ενδιάμεση έκθεση του 2026 προειδοποιεί ότι η διαρθρωτική εξάρτηση της Κύπρου από ακριβή εισαγόμενη ενέργεια δημιουργεί πιέσεις για κρατική παρέμβαση κάθε φορά που αυξάνονται οι διεθνείς τιμές. Τα μέτρα επιδότησης της ενέργειας θα μπορούσαν να φθάσουν το 0,3% του ΑΕΠ το 2026. Τα επαναλαμβανόμενα προσωρινά μέτρα, προειδοποιεί, κινδυνεύουν να μετατραπούν σε μόνιμες δαπάνες. Έχει επίσης εντοπίσει ένα ευρύτερο «τριπλό έλλειμμα»: ανεπαρκείς στόχους, ελλιπή σχεδιασμό υποδομών και αδυναμίες στην υλοποίηση. Αυτό βρίσκεται στην καρδιά του προβλήματος. Η Κύπρος δεν πρέπει να χρησιμοποιεί επανειλημμένα την ισχυρή δημοσιονομική της θέση για να επιδοτεί τις συνέπειες των διαρθρωτικών αδυναμιών του ενεργειακού της συστήματος. Πρέπει να επενδύσει περισσότερο στην εξάλειψή τους.

Εκσυγχρονισμός του ηλεκτρικού συστήματος

Η Κύπρος εξακολουθεί να εξαρτάται κατά περίπου 88% από εισαγόμενα πετρελαιοειδή. Οι τιμές ηλεκτρισμού παραμένουν μεταξύ των υψηλότερων στην Ευρώπη. Για χρόνια η συζήτηση επικεντρώνεται στο φυσικό αέριο, στις νέες συμβατικές μονάδες παραγωγής, στις ΑΠΕ και στον Great Sea Interconnector. Όλα παραμένουν σημαντικά. Όμως πολύ μεγαλύτερη προσοχή πρέπει πλέον να δοθεί στο ίδιο το ηλεκτρικό σύστημα. Η Κύπρος διαθέτει ήδη περισσότερα από 1.055MW φωτοβολταϊκών. Παρ' όλα αυτά, η παραγωγή ηλεκτρισμού από ΑΠΕ περικόπτεται σε εξαιρετικά μεγάλη κλίμακα. Η προσθήκη περισσότερων ΑΠΕ χωρίς παράλληλη ανάπτυξη των υποδομών που απαιτούνται για την ενσωμάτωσή τους στο σύστημα αποφέρει ολοένα μικρότερα οφέλη. Χρειάζεται ένα συνεχές πρόγραμμα ενίσχυσης και ψηφιοποίησης των δικτύων μεταφοράς και διανομής, με σύγχρονους υποσταθμούς, αυτοματισμούς, έξυπνους μετρητές, καλύτερες προβλέψεις και διαχείριση ικανή να ενσωματώνει αποκεντρωμένη ηλιακή παραγωγή, αποθήκευση και ευέλικτη ζήτηση. Η αποθήκευση πρέπει να αναπτυχθεί ως αναπόσπαστο μέρος αυτού του συστήματος. Στόχος πρέπει να είναι η αξιοποίηση πολύ μεγαλύτερου μέρους της ανανεώσιμης ηλεκτρικής ενέργειας που ήδη παράγει η Κύπρος.

Το νερό γίνεται ενεργειακό ζήτημα

Το ΔΝΤ αναγνωρίζει την άνοδο της θερμοκρασίας και τα ακραία κλιματικά φαινόμενα ως κινδύνους για τις υποδομές, την επισιτιστική ασφάλεια και την οικονομική ανάπτυξη. Για την Κύπρο, μία από τις πιο εμφανείς συνέπειες είναι η λειψυδρία. Η αφαλάτωση αναπόφευκτα αποκτά ολοένα μεγαλύτερο ρόλο. Δεν μπορεί όμως να σχεδιάζεται ανεξάρτητα από την ηλεκτρική ενέργεια. Είναι ενεργοβόρα και, συνεπώς, η αυξανόμενη χρήση της αυξάνει τη ζήτηση ηλεκτρισμού και καθιστά το κόστος και την ασφάλεια της υδροδότησης περισσότερο εξαρτημένα από το ηλεκτρικό σύστημα. Την ίδια στιγμή, η Κύπρος χάνει μεγάλες ποσότητες νερού λόγω των γερασμένων δικτύων. Ελεγμένα στοιχεία ανεβάζουν το μη καταγεγραμμένο νερό περίπου στο 29%. Δεν έχει οικονομική λογική να παράγουμε ακριβό αφαλατωμένο νερό και στη συνέχεια να χάνουμε σημαντικό μέρος του μέσω προβληματικών δικτύων. Κάθε κυβικό μέτρο που χάνεται αντιπροσωπεύει και ηλεκτρική ενέργεια που καταναλώθηκε άσκοπα για την παραγωγή και άντλησή του.

Ενοποίηση του συστήματος νερού

Η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή δεν μπορεί να σημαίνει απλώς κατασκευή περισσότερων μονάδων αφαλάτωσης. Η σειρά προτεραιοτήτων πρέπει να είναι σαφής: μείωση των απωλειών, μεγιστοποίηση της επαναχρησιμοποίησης επεξεργασμένων λυμάτων, βελτίωση της αποθήκευσης και διαχείρισης και αφαλάτωση για την κάλυψη των υπόλοιπων αναγκών. Αυτό απαιτεί συνεχή αναβάθμιση των δικτύων: αντικατάσταση γερασμένων αγωγών, τομεακή μέτρηση, διαχείριση της πίεσης, έξυπνους μετρητές, αισθητήρες, εντοπισμό διαρροών και ψηφιακό έλεγχο. Η μείωση των απωλειών μπορεί να περιορίσει την ανάγκη για πρόσθετη δυναμικότητα αφαλάτωσης, να μειώσει την κατανάλωση ηλεκτρισμού και να περιορίσει το λειτουργικό κόστος. Αποτελεί ταυτόχρονα επένδυση στην ασφάλεια υδροδότησης, στην ενεργειακή αποδοτικότητα και στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή. Υπάρχει επίσης η δυνατότητα ενοποίησης των δύο συστημάτων. Η Κύπρος παράγει μεγάλες ποσότητες ηλιακής ενέργειας τις μεσημβρινές ώρες, μέρος των οποίων σήμερα περικόπτεται. Οι μονάδες αφαλάτωσης είναι μεγάλοι καταναλωτές ηλεκτρισμού. Οι νέες μονάδες πρέπει εξαρχής να σχεδιάζονται ώστε να μεγιστοποιούν τη χρήση ανανεώσιμης ηλεκτρικής ενέργειας, παράγοντας περισσότερο νερό όταν υπάρχει άφθονη παραγωγή από ΑΠΕ και μειώνοντας την παραγωγή όταν ο ηλεκτρισμός είναι περιορισμένος ή ακριβός. Το νερό έχει ένα σημαντικό πλεονέκτημα: μπορεί να αποθηκευτεί. Αντί να αποθηκεύουμε πάντοτε την πλεονάζουσα ηλιακή ενέργεια σε μπαταρίες, μπορούμε σε ορισμένες περιπτώσεις να τη χρησιμοποιούμε για παραγωγή νερού και να αποθηκεύουμε το προϊόν αντί για την ηλεκτρική ενέργεια. Αυτό δεν αντικαθιστά τις μπαταρίες αλλά τις συμπληρώνει. Η ασφάλεια υδροδότησης απαιτεί, βέβαια, αξιόπιστη αφαλάτωση ανεξαρτήτως καιρικών συνθηκών. Οι νέες μονάδες θα πρέπει επομένως να συνδυάζουν ΑΠΕ, ευέλικτη λειτουργία, αποθήκευση και αξιόπιστη σύνδεση με το δίκτυο.

Ένα εθνικό σχέδιο μέχρι το 2040

Η έμφαση που δίνει το ΔΝΤ στην προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή είναι ιδιαίτερα σημαντική. Συχνά αντιμετωπίζεται απλώς ως ένα ακόμη κόστος. Αν σχεδιαστεί σωστά, όμως, αποτελεί επένδυση που μειώνει μελλοντικά οικονομικά και δημοσιονομικά κόστη. Η αντικατάσταση ενός προβληματικού αγωγού νερού κοστίζει σήμερα αλλά μειώνει τις απώλειες για δεκαετίες. Ο εκσυγχρονισμός του ηλεκτρικού δικτύου επίσης κοστίζει σήμερα αλλά επιτρέπει την αξιοποίηση περισσότερης ηλιακής ενέργειας, μειώνει τις περικοπές και στηρίζει ένα σύστημα ύδρευσης που εξαρτάται ολοένα περισσότερο από τον ηλεκτρισμό. Η πρόληψη και η προσαρμογή μπορεί να κοστίζουν λιγότερο από τη συνεχή αντιμετώπιση κρίσεων. Η Κύπρος χρειάζεται, επομένως, κάτι περισσότερο από μεμονωμένα έργα. Χρειάζεται ένα ολοκληρωμένο Εθνικό Σχέδιο Ενέργειας, Νερού και Κλιματικής Προσαρμογής μέχρι το 2040.

Πρέπει να εκτιμήσει τις ανάγκες ηλεκτρισμού και νερού υπό διαφορετικά οικονομικά και κλιματικά σενάρια, την ενίσχυση των δικτύων και την αποθήκευση, τη μελλοντική δυναμικότητα αφαλάτωσης, την αναβάθμιση των δικτύων νερού, την επαναχρησιμοποίηση λυμάτων, την ενσωμάτωση ΑΠΕ και την ψηφιοποίηση. Και, κυρίως, πρέπει να καθορίσει προτεραιότητες, κόστος, χρονοδιαγράμματα και ευθύνη υλοποίησης. Δεν χρειάζεται να τα χρηματοδοτήσει όλα το κράτος. Η ΑΗΚ και οι διαχειριστές δικτύων, οι οργανισμοί ύδρευσης, τα ευρωπαϊκά ταμεία, η ΕΤΕπ και οι ιδιωτικές επενδύσεις έχουν όλοι ρόλο. Οι δημόσιοι πόροι πρέπει να χρησιμοποιούνται εκεί όπου μπορούν να επιταχύνουν και να κινητοποιήσουν επενδύσεις με ισχυρές οικονομικές αποδόσεις. Το ζητούμενο δεν είναι να ξοδέψουμε περισσότερα για χάρη των δαπανών. Είναι να ξοδέψουμε καλύτερα. Η Κύπρος χρειάστηκε τη δεκαετία μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση για να εξυγιάνει τα δημόσια οικονομικά της. Αυτή η στρατηγική πέτυχε. Η επόμενη φάση πρέπει να αξιοποιήσει τη χρηματοοικονομική ισχύ που δημιουργήθηκε για να καταστήσει την οικονομία πιο παραγωγική, ανταγωνιστική και ανθεκτική. Η πιστοληπτική αξιολόγηση «Α» δεν πρέπει απλώς να αποδεικνύει ότι η Κύπρος μπορεί να αποταμιεύει. Πρέπει να ενισχύσει τη δυνατότητά της να επενδύει με σύνεση. Λίγες επενδύσεις θα είναι σημαντικότερες για το μέλλον της από την εξασφάλιση προσιτού και αξιόπιστου ηλεκτρισμού και νερού σε ένα θερμότερο και ξηρότερο κλίμα.

*Ανώτερου συνεργάτη στο Παγκόσμιο Κέντρο Ενέργειας του Ατλαντικού Συμβουλίου