Περισσότερο από μισό αιώνα μετά τα γεγονότα του 1974, το Κυπριακό εξακολουθεί να παραμένει ένα από τα μακροβιότερα άλυτα πολιτικά προβλήματα στον κόσμο. Κατά καιρούς παρουσιάστηκαν σχέδια λύσης, διεξήχθησαν αμέτρητοι γύροι συνομιλιών και κατατέθηκαν διάφορες συνταγματικές φόρμουλες. Παρ' όλα αυτά, καμία από αυτές τις προσπάθειες δεν κατόρθωσε να οδηγήσει σε οριστική διευθέτηση και η πληγή της Κύπρου πυορροεί ασταμάτητα. Η ε/κ πλευρά αποδίδει αυτή την τραγική εξέλιξη στην αδιαλλαξία της Τουρκίας, ενώ η τουρκική πλευρά στην απροθυμία των Ε/Κ να μοιραστούν την εξουσία με τους Τ/Κ. Αμφότερες οι ερμηνείες είναι απλοϊκές και μονοδιάστατες και δεν αγγίζουν καθόλου τα θεμέλια του προβλήματος.
Τα βαθύτερα αίτια της αποτελμάτωσης του Κυπριακού
Το βαθύτερο ίσως αίτιο της μη λύσης του Κυπριακού είναι η απουσία ενός κοινού πολιτικού «εμείς». Εφόσον οι δύο κοινότητες εξακολουθούν να αντιλαμβάνονται διαφορετικά το παρελθόν, τη δικαιοσύνη, την ασφάλεια και ακόμη και τη φύση του κράτους που επιθυμούν, κάθε συμβιβασμός προσκρούει σε υπαρξιακές ανησυχίες
Ποιες είναι, λοιπόν, οι ριζικές διαφορές που καθιστούν το πρόβλημα άλυτο; Πρώτα απ' όλα υπάρχει το ζήτημα της ασφάλειας. Για την πλειονότητα των Ε/Κ, η παρουσία τουρκικών στρατευμάτων και η διατήρηση επεμβατικών δικαιωμάτων θεωρούνται ασυμβίβαστες με την πλήρη κυριαρχία ενός ανεξάρτητου κράτους. Από την άλλη, οι περισσότεροι Τουρκοκύπριοι (το 89%, σύμφωνα με μια πρόσφατη δημοσκόπηση) θεωρούν ότι χωρίς εγγυήσεις και τη στήριξη της Τουρκίας η κοινότητά τους θα αφανιζόταν, όπως έγινε στην Κρήτη. Με άλλα λόγια, η μία πλευρά δίνει προτεραιότητα στην κυριαρχία ενώ η άλλη στην ασφάλεια. Και οι δύο ανησυχίες είναι υπαρκτές αλλά συγκρούονται!
Ένα ακόμα σοβαρό πρόβλημα είναι εκείνο της ταυτότητας. Παρά τα 60 και πλέον χρόνια ανεξαρτησίας, οι περισσότεροι πολίτες της ΚΔ εξακολουθούν να αυτοπροσδιορίζονται πρωτίστως ως Έλληνες της Κύπρου ή Τούρκοι της Κύπρου. Η κοινή κυπριακή πολιτειακή ταυτότητα παραμένει σχετικά αδύναμη. Για παράδειγμα, αν κάποιος Τ/Κ επιτύχει μια διεθνή διάκριση δεν προκαλεί θαυμασμό στον μέσο Ε/Κ και αντίστροφα. Όταν, π.χ., ο Μάρκος Παγδατής έφτασε στο τελικό τουρνουά Grand Slam της Αυστραλίας, το 2006, ελάχιστοι Τ/Κ αισθάνθηκαν ότι επρόκειτο για μια επιτυχία που αφορούσε και τους ίδιους. Όπως έχω τονίσει και σε προηγούμενα άρθρα, η ενίσχυση της κοινής κυπριακής πολιτειακής ταυτότητας δεν προϋποθέτει την εγκατάλειψη της ελληνικής ή της τουρκικής ταυτότητας αλλά την ανάπτυξη ενός κοινού αισθήματος πολιτικής συμμετοχής και κοινού μέλλοντος.
Εξίσου σημαντικό είναι το γεγονός ότι οι δύο κοινότητες διαθέτουν διαφορετικές αντιλήψεις περί δικαιοσύνης. Για τους Ε/Κ το κύριο ερώτημα είναι πώς θα αποκατασταθούν οι συνέπειες της εισβολής, της κατοχής, του εκτοπισμού και της απώλειας περιουσιών. Για τους Τ/Κ το κεντρικό ζητούμενο είναι η διασφάλιση της πολιτικής ισότητας και της συλλογικής τους ασφάλειας. Και οι δύο πλευρές επικαλούνται τη δικαιοσύνη αλλά αναφέρονται σε διαφορετικές αφετηρίες και διαφορετικές προτεραιότητες.
Στο πρόβλημα προστίθεται και η δύναμη της ιστορικής μνήμης. Οι Ελληνοκύπριοι θυμούνται κυρίως την εισβολή, τους αγνοούμενους και τους πρόσφυγες. Οι Τουρκοκύπριοι θυμούνται τις διακοινοτικές συγκρούσεις το 1963-64, τη ζωή στους θύλακες (1964-74) και την αίσθηση αποκλεισμού από το κράτος. Οι αφηγήσεις αυτές δεν είναι ψευδείς. Το θέμα είναι ότι γίνονται προβληματικές διότι προβάλλονται ως η μοναδική αλήθεια και έτσι το τραύμα της μιας κοινότητας αφήνει αδιάφορη την άλλη. Αν κάποιος αναφερθεί στα δεινά που υπέστη η άλλη κοινότητα θα του κολλήσουν τη ρετσινιά του «τουρκόσπορου» ή «ελληνόσπορου», ανάλογα σε ποια κοινότητα ανήκει. Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της σύγκρουσης μνημών είναι η 20ή Ιουλίου 1974. Για τους Ε/Κ πρόκειται για ημέρα εθνικού πένθους, εισβολής, προσφυγιάς και απώλειας. Για πολλούς Τουρκοκύπριους, αντίθετα, η ίδια ημερομηνία συμβολίζει την απελευθέρωση από τον «ε/κ ζυγό» -είναι η δική τους 25η Μαρτίου. Εν ολίγοις, το ίδιο ιστορικό γεγονός παράγει δύο εκ διαμέτρου αντίθετες συλλογικές μνήμες. Όταν η κοινότητα γιορτάζει αυτό που η άλλη θρηνεί, γίνεται φανερό ότι το πρόβλημα δεν αφορά μόνο το εδαφικό, το περιουσιακό, την πολιτική ισότητα ή τις διεθνείς σχέσεις αλλά και τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο οι δύο πλευρές αντιλαμβάνονται την ιστορία τους. Αυτό αποκαλύπτει πόσο δύσκολο είναι να οικοδομηθεί μια κοινή πολιτική κοινότητα.
Ο εθνικισμός επίσης συμβάλλει στη ματαίωση της λύσης του Κυπριακού όταν μετατρέπει τις εθνικές επιδιώξεις σε αδιαπραγμάτευτα δόγματα και αντιμετωπίζει κάθε συμβιβασμό ως υποχώρηση ή προδοσία. Παράλληλα, μέσω της Εκπαίδευσης, της δημόσιας ρητορικής και των εθνικών επετείων, αναπαράγονται συχνά μονοδιάστατες ιστορικές αφηγήσεις και εκδηλώσεις που ενισχύουν την καχυποψία απέναντι στην άλλη κοινότητα. Όταν, π.χ., οι Τ/Κ βλέπουν κάθε Κυριακή στην τηλεόραση οπαδούς των «εθνικόφρονων» ποδοσφαιρικών σωματείων με πανό όπως «Η Κύπρος είναι ελληνική», «ΕΟΚΑ Β ξανακτύπα» κ.λπ., πώς θα συναινέσουν στην κατάργηση των εγγυήσεων; Η αντιμετώπιση του προβλήματος προϋποθέτει μια παιδεία, ανεξάρτητη από την Εκκλησία, που να καλλιεργεί την κριτική σκέψη, να παρουσιάζει πολλαπλές ιστορικές οπτικές, να ενθαρρύνει την επαφή μεταξύ των δύο κοινοτήτων και να προωθεί την ιδιότητα του πολίτη πάνω από τις εθνοτικές διαιρέσεις. Είμαστε διατεθειμένοι να υλοποιήσουμε όλα αυτά; Αν όχι, τότε δεν μπορεί να αναπτυχθεί μια κοινή πολιτική κουλτούρα, απαραίτητη για μια βιώσιμη λύση του Κυπριακού.
Εν περιλήψει, ίσως το βαθύτερο αίτιο της μη λύσης να είναι η απουσία ενός κοινού πολιτικού «εμείς». Εφόσον οι δύο κοινότητες εξακολουθούν να αντιλαμβάνονται διαφορετικά το παρελθόν, τη δικαιοσύνη, την ασφάλεια και ακόμη και τη φύση του κράτους που επιθυμούν, κάθε συμβιβασμός προσκρούει σε υπαρξιακές ανησυχίες. Μ΄άλλα λογια, το Κυπριακό παραμένει άλυτο επειδή συγκρούονται ταυτόχρονα η ασφάλεια, η δικαιοσύνη, η ταυτότητα και η ιστορική μνήμη. Και όσο δεν διαμορφώνεται μια στοιχειωδώς κοινή αφήγηση για το παρελθόν και το μέλλον, κάθε συμφωνία θα κινδυνεύει να παραμένει μια νομική φόρμουλα, και η επανένωση θα παραμένει χίμαιρα.
ΤΑ ΑΚΙΝΗΤΑ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ
Πολιτική Δημοσίευσης Σχολίων
Οι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευση τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν. Προτρέπουμε τους αναγνώστες μας να κάνουν report / flag σχόλια που πιστεύουν ότι παραβιάζουν τους πιο πάνω κανόνες. Σχόλια που περιέχουν URL / links σε οποιαδήποτε σελίδα, δεν δημοσιεύονται αυτόματα.
