«Ο κόσμος όπως τον ξέραμε τελείωσε» = Οι πρώτες συναντήσεις της COP31, οι ηχηρές απουσίες και το δυσοίωνό μας μέλλον

«Η αντίδρασή μας στην απειλή της υπέρβασης πρέπει να είναι συντριπτική, διαφορετικά ο κόσμος όπως τον γνωρίζουμε τελείωσε». Η προειδοποίηση της Προέδρου των Νήσων Μάρσαλ, Χίλντα Χάινε, από το βήμα της COP31 στην Αττάλεια, αφορούσε την υπέρβαση του ορίου αύξησης της παγκόσμιας θερμοκρασίας κατά 1,5 βαθμό Κελσίου σε σχέση με την προβιομηχανική εποχή Η Χάινε περιέγραψε την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, τις πλημμύρες που απειλούν οικισμούς, σχολεία και νοσοκομεία και τα κοράλλια που είδε τον Ιούλιο να σφύζουν από ζωή και λίγους μήνες αργότερα να έχουν ασπρίσει.

Την επόμενη ημέρα, ο Βρετανός Πρωθυπουργός Άντι Μπέρναμ περιέγραφε το τέλος ενός άλλου κόσμου: εκείνου της διεθνούς συναίνεσης για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. «Η συναίνεση που είχαμε κάποτε για την επιστήμη και το κλίμα έχει χαθεί», δήλωσε, αναγνωρίζοντας παράλληλα ότι η υπέρβαση του ορίου του 1,5 βαθμού είναι πλέον αναπόφευκτη.

Οι απουσίες 

Στη Σύνοδο Κορυφής της COP31, στις 11 και 12 Νοεμβρίου, συμμετείχαν 91 ηγέτες, σύμφωνα με τον ΟΗΕ. Ωστόσο, αρκετοί από τους σημαντικότερους απουσίαζαν. Ο Αμερικανός Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ δεν έστειλε καν επίσημη αντιπροσωπεία, ενώ ο Κινέζος Πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ, ο Ινδός Πρωθυπουργός Ναρέντρα Μόντι, ο Γάλλος Πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν και ο Γερμανός Καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς δεν ταξίδεψαν στην Τουρκία. Ο Μπέρναμ ήταν ο μοναδικός ηγέτης της G7 που συμμετείχε.

Ο νεοεκλεγείς Πρόεδρος της Βραζιλίας, Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα, αναφέρθηκε στις διεθνείς προτεραιότητες που έχουν αλλάξει. «Αρχίσαμε να μιλάμε περισσότερο για όπλα και δασμούς παρά για την επιβίωση των μελλοντικών γενεών», δήλωσε, επικρίνοντας την υποχώρηση της κλιματικής δράσης μπροστά στις γεωπολιτικές συγκρούσεις. Η Βραζιλία, που φιλοξένησε την προηγούμενη διάσκεψη, προωθεί έναν οδικό χάρτη για τη σταδιακή απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα, επιχειρώντας να δώσει συγκεκριμένο περιεχόμενο στη σχετική δέσμευση της COP28 του Ντουμπάι.

Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, κατηγόρησε τη βιομηχανία ορυκτών καυσίμων ότι παραπλάνησε την κοινή γνώμη σχετικά με την επιστήμη του κλίματος και καθυστέρησε την ανάληψη δράσης. «Τα ορυκτά καύσιμα πρέπει να ακολουθήσουν τον δρόμο των δεινοσαύρων», είπε, προσθέτοντας ότι «οι δεινόσαυροι δεν είχαν λόμπι, τα ορυκτά καύσιμα έχουν». Κάλεσε τις χώρες να επιταχύνουν τη μείωση των εκπομπών και να εγκαταλείψουν την εξάρτησή τους από τον άνθρακα, το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο.

Οι αντιφάσεις 

Οι δύο οικοδεσπότες της διάσκεψης βρέθηκαν αντιμέτωποι με τις δικές τους αντιφάσεις. Ο Τούρκος Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ζήτησε από τις κυβερνήσεις να περάσουν από τις υποσχέσεις στην πράξη, επισημαίνοντας ότι κάθε καθυστέρηση στην εκπλήρωση των στόχων της Συμφωνίας του Παρισιού αυξάνει τους κινδύνους και το κόστος. Δύο ημέρες νωρίτερα, όμως, είχε πανηγυρίσει την ανακάλυψη δύο νέων πετρελαϊκών κοιτασμάτων στην περιοχή Γκαμπάρ, στη νοτιοανατολική Τουρκία, τα οποία, σύμφωνα με τις πρώτες εκτιμήσεις, περιέχουν συνολικά 135 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου.

Ο Αυστραλός Πρωθυπουργός Άντονι Αλμπανέζι, η χώρα του οποίου συνδιοργανώνει την COP31 και έχει αναλάβει την προεδρία των διαπραγματεύσεων, μίλησε για την ευθύνη απέναντι στα κράτη του Ειρηνικού. Αναφέρθηκε στην επίσκεψή του στο Τουβαλού και στη συνάντησή του με ένα 13χρονο κορίτσι που ονειρεύεται να γίνει γιατρός, αλλά ανησυχεί για το μέλλον της πατρίδας του. Η Αυστραλία, ωστόσο, παραμένει ένας από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς άνθρακα και υγροποιημένου φυσικού αερίου στον κόσμο. Στην ομιλία του ο Αλμπανέζι απέφυγε να αναφερθεί στα ορυκτά καύσιμα, προκαλώντας επικρίσεις.

Η Βρετανία, από την πλευρά της, επιχείρησε να συνδέσει την κλιματική κρίση με την εθνική ασφάλεια. Ο Μπέρναμ ανακοίνωσε τον διορισμό της Μαντλίν Αλεσάντρι, πρώην επικεφαλής της Μικτής Επιτροπής Πληροφοριών, ως ειδικής εκπροσώπου για την κλιματική ασφάλεια. Ο υπουργός Εξωτερικών Εντ Μίλιμπαντ προειδοποίησε ότι οι ελλείψεις τροφίμων, οι μετακινήσεις πληθυσμών και οι καταστροφές κρίσιμων υποδομών μετατρέπουν την κλιματική αλλαγή σε απειλή για την ασφάλεια των κρατών. Την ίδια στιγμή, όμως, η βρετανική κυβέρνηση έχει εγκρίνει την εκμετάλλευση του κοιτάσματος φυσικού αερίου Jackdaw στη Βόρεια Θάλασσα και έχει περιορίσει τη χρηματοδότηση του προγράμματος που υποστηρίζει την εγκατάσταση αντλιών θερμότητας στα νοικοκυριά.

Εξηλεκτρισμός της οικονομίας 

Η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, παρουσίασε τον εξηλεκτρισμό της οικονομίας ως βασικό εργαλείο ενεργειακής μετάβασης, υποστηρίζοντας την πρωτοβουλία της τουρκικής προεδρίας για επιτάχυνση της χρήσης καθαρής ηλεκτρικής ενέργειας. Επανέλαβε επίσης τη δέσμευση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για μείωση των εκπομπών κατά 90% έως το 2040.

Στον αντίποδα, η προσωρινή πρόεδρος της Βενεζουέλας, Ντέλσι Ροντρίγκες, υπερασπίστηκε το «κυρίαρχο δικαίωμα» της χώρας της να αναπτύξει την πετρελαϊκή της βιομηχανία. «Δεν πιστεύουμε ότι υπάρχει αναπόφευκτη αντίφαση ανάμεσα στην ενεργειακή ανάπτυξη και την προστασία του περιβάλλοντος», δήλωσε, υποστηρίζοντας ότι μια δίκαιη μετάβαση πρέπει να μετασχηματίζει τις οικονομίες και όχι να τις σταματά.

Για την Πρωθυπουργό των Μπαρμπάντος, Μία Μότλεϊ, το ζήτημα είναι πόσο μακριά βρίσκεται ο κόσμος από τους στόχους που είχε θέσει. Ακόμη και αν εφαρμοστούν όλες οι σημερινές δεσμεύσεις, είπε επικαλούμενη στοιχεία του ΟΗΕ, η υπερθέρμανση του πλανήτη θα φτάσει τους 2,6 βαθμούς Κελσίου, ενώ με τις ισχύουσες πολιτικές η πορεία οδηγεί προς τους 2,8 βαθμούς. «Η υπέρβαση δεν είναι ένας νέος στόχος. Είναι ένα χρέος θερμότητας, δανεισμένο από το μέλλον των παιδιών μας. Και πρέπει να αποπληρωθεί».

Ο Πρόεδρος των Μαλδίβων, Μοχάμεντ Μουίζου, επικεντρώθηκε στη χρηματοδότηση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή. Ζήτησε προβλέψιμους πόρους, κυρίως με επιχορηγήσεις και όχι με νέα δάνεια, επισημαίνοντας ότι χώρες με ελάχιστη συμβολή στην κλιματική κρίση δεν μπορούν να επιβαρύνονται με πρόσθετο χρέος για να αντιμετωπίσουν τις συνέπειές της. Ο Γκουτέρες πρότεινε να φορολογηθούν τα έκτακτα κέρδη των πετρελαϊκών εταιρειών: σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε, εννέα από τις μεγαλύτερες εταιρείες του κλάδου είχαν πραγματοποιήσει κέρδη 95 δισεκατομμυρίων δολαρίων μέσα σε ένα τρίμηνο, ενώ το διεθνές Ταμείο Απωλειών και Ζημιών είχε συγκεντρώσει περίπου 600 εκατομμύρια δολάρια.

Η τουρκική προεδρία επιδιώκει η COP31 να μείνει στην ιστορία ως διάσκεψη εφαρμογής των δεσμεύσεων. Στις 11 Νοεμβρίου, ομάδα χωρών υποστήριξε την πρωτοβουλία «35 by 35», η οποία προβλέπει αύξηση του μεριδίου του ηλεκτρισμού στην παγκόσμια τελική κατανάλωση ενέργειας από περίπου 23% σήμερα σε 35% έως το 2035. Η μετάβαση αφορά κυρίως τις μεταφορές, τη θέρμανση των κτιρίων και τη βιομηχανία. Σύμφωνα με τον Αυστραλό υπουργό Ενέργειας και πρόεδρο των διαπραγματεύσεων Κρις Μπόουεν, η επίτευξη του στόχου απαιτεί περισσότερο από τετραπλασιασμό του σημερινού ρυθμού αύξησης του μεριδίου του ηλεκτρισμού. Τουλάχιστον 14 χώρες έχουν υποστηρίξει δημόσια την πρωτοβουλία, μεταξύ των οποίων η Γερμανία, η Αυστραλία, η Νότια Κορέα και αρκετά μικρά νησιωτικά κράτη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει ακόμη ολοκληρώσει τη διαδικασία υποστήριξης της πρότασης, ενώ η πλήρης λίστα των χωρών που συμμετέχουν αναμένεται να δημοσιοποιηθεί την επόμενη εβδομάδα

Ο εξηλεκτρισμός, πάντως, δεν εγγυάται από μόνος του τη μείωση των εκπομπών. Το Παγκόσμιο Ινστιτούτο Πόρων (WRI) επισημαίνει ότι οι κυβερνήσεις πρέπει να τον συνοδεύσουν με ανάπτυξη καθαρών πηγών ενέργειας, ενίσχυση των ηλεκτρικών δικτύων, αποθήκευση ενέργειας και συγκεκριμένες εθνικές πολιτικές. Το «35 by 35» αποτελεί προς το παρόν εθελοντική δέσμευση, ενώ συνεχίζονται οι διαβουλεύσεις για το πώς θα αποτυπωθεί ο εξηλεκτρισμός στην τελική απόφαση της διάσκεψης.

Μια δεύτερη διαπραγμάτευση αφορά το μεθάνιο, το ισχυρό αέριο του θερμοκηπίου που αποτελεί τον δεύτερο μεγαλύτερο παράγοντα υπερθέρμανσης μετά το διοξείδιο του άνθρακα. Η Γαλλία ζητά να περιληφθούν στην τελική απόφαση συγκεκριμένες δεσμεύσεις για τη μείωση των εκπομπών του, με στόχο σχεδόν μηδενική ένταση εκπομπών μεθανίου στον τομέα πετρελαίου και φυσικού αερίου έως το 2030 και τον τερματισμό της καύσης αερίου στους πυρσούς των εγκαταστάσεων. Η Μότλεϊ υποστήριξε ότι οι εθελοντικές πρωτοβουλίες δεν επαρκούν και ζήτησε να εξεταστεί η προοπτική μιας διεθνούς νομικά δεσμευτικής συμφωνίας, που θα καλύπτει επίσης και τη γεωργία.

Παράλληλα, παραμένει ανοιχτό το ζήτημα του οδικού χάρτη που προωθεί η Βραζιλία για την απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα. Η σχετική δέσμευση διατυπώθηκε για πρώτη φορά στην COP28, χωρίς συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα εφαρμογής. Στην Αττάλεια οι διαπραγματεύσεις θα κρίνουν αν η πρωτοβουλία θα αποκτήσει ευρύτερη πολιτική υποστήριξη και πώς θα συνεχιστεί η επεξεργασία της.

Η COP31 ολοκληρώνεται επισήμως στις 20 Νοεμβρίου. Μέχρι τότε, οι διαπραγματευτές καλούνται να καθορίσουν ποιες από τις πρωτοβουλίες που παρουσιάστηκαν στην Αττάλεια θα περιληφθούν στην τελική απόφαση, με ποιο περιεχόμενο και ποιες δεσμεύσεις θα αναλάβουν τελικά οι συμμετέχουσες χώρες.